دایره المعارف اسلام پدیا » عقل اول از دیدگاه حکمای الهی
منوی اصلی

عقل اول از دیدگاه حکمای الهی

تاریخ: ۰۴ دی ۱۳۹۰ در باب: عقل 2

همه حکماى الهى، اعم از مشائیون و اشراقیون و معتقدان حکمت متعالیه بر این امر اتفاق نظر دارند که عالم عقلى وجود دارد و این عالم، واسطه در ایجاد عالم مادون مى‏باشد (اگر چه اختلاف نظریاتى درباره تعداد عقول و نیز نحوه کثرت عقول وجود دارد). حال برترین موجود عقلى، همان “عقل اول” یا “صادر نخستین” است که اولاً: واحد؛ ثانیاً: بالفعل؛ ثالثاً: وجودش متوقف بر ماده و مدت و استعداد نیست؛ رابعاً: در ایجاد و تأثیر، جز به ذات الاهى به چیز دیگرى نیازمند نمى‏باشد.

از اصولى که در بحث علت و معلول در فلسفه به اثبات رسیده، اصل “سنخیت علت و معلول” است. به مقتضاى این اصل، معلول جلوه و ظهور و تجلى علت است و در واقع، مرحله نازله‏ علت خود به شمار مى‏رود. بر اساس اصل یاد شده، هر چه علت اعلى و اشرف باشد، معلول نیز وجودش عالى‏تر و شریف‏تر خواهد بود و برترین و قوى‏ترین علت، برترین و قوى‏ترین معلول را خواهد داشت. در عقل اول، همه کمالات حق تعالى ظهور یافته است. این موجود کامل‏ترین موجود عالم امکان است و در میان ممکنات، از همه شریف‏تر و کامل‏تر و بسیط تر و قوى‏تر است، اما در عین حال، نسبت به واجب تعالى عین نیاز و فقر و وابستگى وجودى است؛ از این رو صادر اول با همه‏ شدت وجودى، توأم با نقصان ذاتى و محدودیت امکانى است. محدودیتى که لازمه‏ معلول بودن و مخلوق بودن او است. این محدودیت امکانى، مرتبه وجودى عقل اول را مشخص ساخته و به آن تعین مى‏دهد و نیز مستلزم ماهیت امکانى مى‏باشد؛ زیرا ماهیت، حدّ وجود است و لذا هر موجود محدودى، داراى ماهیت است.

عقل اول اگر چه یک واحد شخصى است، اما نوعى کثرت در آن وجود دارد و همین کثرت است که صدور کثیر را از آن ممکن مى‏سازد، برخلاف واجب تعالى که هیچ کثرتى در ذاتش راه ندارد.[۱]

 



.[۱] شیروانی، علی، ترجمه و شرح بدایه الحکمه، ج ۴، ص ۲۳۶، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


6 + 2 =