دایره المعارف اسلام پدیا » حشر حيوانات در رستاخیز
منوی اصلی

حشر حیوانات در رستاخیز

تاریخ: ۰۶ دی ۱۳۹۰ در باب: حیوانات

حشر در لغت به معناى جمع کردن[۱] است و در آیه‏ « ذَلِک حَشرٌ عَلَیْنَا یَسِیرٌ»،[۲] آن، جمع کردنى است که بر ما آسان است. به همان معنا به کار رفته است. و در اصطلاح شرع، عبارت است از: جمع آورى خداوند خلایق را در قیامت، جهت محاسبه و سؤال و جواب.

در قرآن آمده است: «از خدا بترسید و بدانید که (روزگارى) به حضور او گرد مى‏آیید».[۳]

وُحُوش جمع “وحش” به معناى حیوانات وحشى در مقابل اهلى است.[۴] و حیواناتى که با انسان اُنس ندارند وحشى خوانده مى‏شوند.

 

رستاخیز حیوانات:

این موضوع از مسائل اختلافى متکلمان و مفسران است. بعضى معتقد هستند که چون حساب و سؤال و جواب، ویژۀ مکلّفان است؛ بنابر این، غیر از جن و انس که کارشان به قیامت موکول مى‏گردد، امّا حیوانات نظر به این که مکلّف نیستند، پس رستاخیزى براى حیوانات نیست. و حشر هر حیوانى، مرگ آن است. در مقابل، اکثر دانشمندان معتقد هستند که همه‏ حیوانات داراى شعور هستند و در قیامت محشور مى‏شوند و به نسبت درک و شعورشان مورد بازخواست قرار مى‏گیرند.

آیات و روایات زیادى وجود دارد که دلالت بر شعور و علم حیوانات مى‏کند. ضمن آن که تجارب و علم روز انسانى نیز مؤید همین ادعا است. از میان آیات قرآن کریم مى‏توان به داستان فرار کردن مورچگان از برابر لشگر سلیمان،[۵] داستان رفتن هدهد به منطقه “سبا در یمن” و آوردن خبرهاى هیجان ‏انگیز براى سلیمان،[۶] شرکت پرندگان در مانور حضرت سلیمان[۷] و حرف زدن پرندگان با یک دیگر و افتخار سلیمان به این که خداوند زبان پرندگان را به او آموخته است.[۸] اشاره کرد که همگى دلالت بر شعورى بالاتر از غریزه براى حیوانات دارند، یا این که قرآن مى‏گوید: «همه‏ موجودات، تسبیح گوى خدا هستند، ولى شما نمى ‏فهمید».[۹] از نظر علامه طباطبائى، این آیه بهترین دلیل است بر این که منظور از تسبیح موجودات، تسبیح ناشى از علم، و به زبان قال است، چون اگر مُراد زبان حال موجودات و دلالت آنها بر وجود صانع بود، دیگر معنا نداشت تسبیح آنها را نمى ‏فهمید.[۱۰] در برخى روایات، براى بعضى حیوانات مقاماتى بیان شده، مثل شترى که سه بار به مکه رفته باشد، اهل بهشت است.[۱۱] و یا امام سجّاد (ع) فرمود: «شترى که هفت سال در صحراى عرفه باشد، از حیوانات بهشتى است».[۱۲]  این گونه روایات نیز دلالت بر شعور و درک حیوانات دارد و گرنه اعطاى مقام و منزلت براى آنان معنا و مفهومى نخواهد داشت و از حیث تجربى و علمى مشاهده مى‏کنیم که عموم حیوانات به سود و زیان خود آگاه هستند، و دوست و دشمن خویش را مى‏شناسند، و از خطر مى‏گریزند و به منافع خود روى مى‏آورند و یا تعلیم ‏پذیر و مستعد براى انجام مأموریت ‏هاى گوناگون هستند.

از آیات و روایات به روشنى استفاده مى‏شود که حیوانات نیز همانند انسان چون داراى درک و شعور هستند، اگر چه در مرتبه‏ پایین ‏تر و به اندازه خود، پس به همین ملاک که ملاک حشر و بازگشت انسان به سوى خدا است، آنها نیز داراى حشر و بازگشتشان به سوى خدا است. از جمله آیاتى که مورد تمسک واقع شده، همین آیه شریفه «و اذا الوحوش حُشِرت»[۱۳] است که گفته‏اند: مُراد از آن، جمع شدن حیوانات در روز قیامت است. اگر چه بعضى گفته‏اند: این آیه، راجع به مقدمات قیامت و ابتداى فناى عالم است،[۱۴] ولى بسیارى از مفسران با توجه به آیه‏ شریفه‏ اى که مى‏گوید: «هیچ جنبنده‏اى در زمین نیست و نه هیچ پرنده‏اى که با دو بال خود پرواز مى‏کند، مگر این که آنها هم اُمّت هایى چون شما هستند. ما در این کتاب، هیچ چیز را فرو گذار نکردیم، سپس همگى به سوى پروردگارشان محشور مى‏گردند»[۱۵]، قول حشر حیوانات در قیامت را تقویت مى‏کنند. گرچه در همین آیه در مورد تشبیه حیوانات به انسان، (أُممٌ أمثالُکمُ)، برخى بر این باورند که منظور این است که آنان (حیوانات) بسان شما آفریده‏ خداى یکتا هستند و هر کدامشان نشان و دلیل بر قدرت و عظمت و علم و حکمت آفریدگار خویش ‏هستند.[۱۶] به باور برخى دیگر، منظور این است که آنها نیز بسان شما انسان ها در موضوع تغذیه، پوشش، خواب و بیدارى و راه یابى به چگونه زیستن، نیازمند تدبیرگرى فرزانه ‏هستند تا خطوط زندگى شایسته و بایسته را براى آنان ترسیم نماید.[۱۷]عدّه بسیارى با توجه به ادامه آیه، «ثم الى ربهم یُحشرون»، مى‏گویند: منظور این است که آنها (حیوانات) بسان شما مى‏میرند و پس از مرگ دگر باره برانگیخته مى‏شوند و به سوى پروردگارشان محشور خواهند شد.[۱۸] همین معنا مورد تأیید روایات اسلامى نیز قرار گرفته است. از جمله از ابوذر نقل شده که مى‏گوید: “ما خدمت پیامبر اکرم (ص) بودیم که در پیش روى ما دو بز به یک دیگر شاخ زدند، پیغمبر (ص) فرمود: مى‏دانید چرا اینها به یک دیگر شاخ زدند؟ حاضران عرض کردند: نه، پیامبر (ص) فرمود: “ولى خدا مى‏داند چرا، و به زودى در میان آنها داورى خواهد کرد”.[۱۹] و در روایتى از طرق اهل تسنن از پیامبر (ص) نقل شده که در تفسیر این آیه فرمود: “خداوند تمام این جنبندگان را روز قیامت بر مى‏ انگیزاند و قصاص بعضى را از بعضى مى‏گیرد، حتى قصاص حیوانى را که شاخ نداشته و دیگرى بى جهت به او شاخ زده است، از او خواهد گرفت.



[۱]. قرشى، سید على اکبر، قاموس قرآن، ج ۲، ص ۱۴۵، دار الکتب الإسلامیه، چاپ ششم، تهران، ۱۳۷۱، ش‏.

[۲]. ق، ۴۴٫

[۳]. بقره، ۲۰۳٫

[۴]. قاموس قرآن، ج ۷، ص ۱۸۹٫

[۵]. نحل، ۱۸٫

[۶]. همان، ۲۱٫

[۷]. همان، ۱۷٫

[۸]. همان، ۱۶٫

[۹]. اسرى، ۴۴٫

[۱۰]. طباطبایى، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، موسوى همدانى، محمد باقر، ج ۱۷، ص ۶۰۹، بنیاد علمى و فکرى طباطبائى، ۱۳۶۳، ش.

[۱۱]. عروسى حویزى، تفسیر نورالثقلین، ج ۱، ص ۷۱۵، ح ۶۸، مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، ۱۳۷۳، ش.

[۱۲]. همان، ح ۷۰٫

[۱۳]. تکویر، ۵٫

[۱۴]. مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۲۶، ص ۱۷۳ و ۱۷۴، دار الکتب الإسلامیه، چاپ اول ، تهران، سال ۱۳۷۴ هـ ش.‏

[۱۵]. انعام، ۳۸٫

[۱۶]. طبرسى، تفسیر مجمع البیان، ج ۳، ص ۴۶۱، چاپ دوم، دارالمعرفه،  ۱۴۰۸، ق.

[۱۷]. همان.

[۱۸]. همان.

[۱۹]. همان.




کلیدواژه ها: ,



ثبت نظر


2 + = 11