دایره المعارف اسلام پدیا » انسان از نگاه عرفانی
منوی اصلی

انسان از نگاه عرفانی

تاریخ: ۱۳ دی ۱۳۹۰ در باب: انسان

یکی از اقسام انسان شناسی، انسان شناسی عرفانی است که از عالی ترین و عمیق ترین مباحث علمی و معرفتی در عالم دین، دانش الاهی و بشری است و نقش عرفان الاهی در این زمینه بسیار مهم و کارآمد است؛ زیرا در عرفان از راه شهود و علم حضوری به مطالعه و بحث و بررسی در مورد انسان پرداخته می شود. این نوع انسان شناسی به معرفی انسان و انسان کامل و همچنین بحث در مورد نحوۀ دست یابی انسان به کمال می­پردازد؛ از این رو، در عرفان به واژه شناسی کلمۀ «انسان» به عنوان یک موضوع عرفانی پرداخته نمی شود، بلکه دانستن معنای انسان در عرفان، یعنی دانستن حقیقت انسان که برترین موجود عالم خلقت و شریف ترین مخلوق خدا و گل سر سبد آفرینش است. مقام و جایگاه انسان تا حدّى والا است که از او به «خلیفه اللَّه» تعبیر شده است.

انسان در عرفان، دارای مقام عالى است که می تواند با قدم سیر و سلوک به اصلی که از آن جدا شده باز گردد و دوری و فاصله را با ذات حق تعالی از بین ببرد، از خودش فانی شود و به جایی برسد که جز خدا را نبیند و مظهر اسما و صفات الاهی و آیینه تمام نمای حق تعالی باشد؛ زیرا انسان، در اصل و بالذات، خلیفه و مظهر اسمای الاهی بوده است؛ همان طور که قرآن کریم می فرماید: «(به خاطر بیاور) هنگامى را که پروردگارت به فرشتگان گفت: من در روى زمین، جانشینى [نماینده اى‏] قرار خواهم داد…»،[۱] و انسان کامل – که انبیا و ائمه اطهار (ع) باشند-، نمونۀ بارز و آشکار و اتمّ اسما و صفات خداوندی است.

انسان کامل در عالم، همچون نگین انگشتری در انگشتر است که آن نگین محل نقش و علامتى است که به آن نقش و علامت پادشاه بر خزاینش مهر مى زند، تا دیگرى در آن تصرّف نکند.[۲] به واسطه انسان کامل، فیض و مدد حق تعالی به تمام عوالم هستی مى رسد. اگر انسان کامل نباشد، موجودات عالم نمى توانند فیض الاهى را دریابند.[۳]

حقیقت الاهی ای که جامع میان همه افراد انسان ها بوده، کلّی «انسانیّت» است؛[۴] و انسانیّت، حقیقتى است که به تعدّد اشخاص و افراد متکثّر نمى شود.[۵]

از دیدگاه عرفان و عارف، انسان به مراتب عالى انسانیّت نمى رسد، مگر این که تمام آنچه را بالقوه دارد، فعلیت بخشد تا این که به انسان کاملى تبدیل شود. کسى که تکیه گاه انسانى را رها کند و مهار آن را از دست بدهد، و هوس هاى خود را آزاد گذارد، و تمایلات نفسانى را زیر فرمان نیاورد و در اطاعت از امیال پست، مطیع باشد، از کرانه انسانیّت دور مى شود و به علت بدرفتارى خود، به مراحل پایین حیوانی رسیده و از اصل و حقیقت خود دور می ماند.



[۱]. بقره، ۳۰، «وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَه إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلیفَه…».

[۲]. حسن زاده آملی، حسن، ممد الهمم در شرح فصوص الحکم، ص ۲۲، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۸ ش.

[۳]. برای آگاهی بیشتر نمایه «ربوبیت و انسان کامل»، سؤال ۳۴۱۶ (سایت اسلام کوئست: ۴۸۱۲) مطالعه شود.

[۴]. پارسا، خواجه محمد، شرح فصوص الحکم، ص ۴۷، چاپ اول، مرکز نشر دانشگاهى، تهران، ۱۳۶۶ ش.

[۵]. همان، ص ۲۰۸٫




کلیدواژه ها: , , , , ,



ثبت نظر


+ 3 = 6