دایره المعارف اسلام پدیا » مفهوم شناسی هرمنوتيک
منوی اصلی

مفهوم شناسی هرمنوتیک

تاریخ: ۰۵ آذر ۱۳۹۰ در باب: هرمنوتیک

“هرمنوتیک” در اصل مشتق از نام “هرمس” خداى یونان باستان است. هرمس، الهۀ مرزها و واسطۀ بین خدایان و مردمان، خالق سخن و تفسیر کنندۀ خواسته‏هاى خدایان براى مردمان بوده است. به همین مناسبت، هرمنوتیک، در لغت به معناى “وابسته به تفسیر” است[۱] و در اصطلاح شامل مجموعه بحث‏هایى است که در بارۀ “تفسیر متن” و فهم آن مطرح مى‏شود.[۲]

اما “تفسیر[۳]” و “متن” در این عبارت به چه معنا است؟ تفسیر به معناى شناخت معناى مقصود و کشف و بیان مراد گوینده است و  این با “تأویل” فرق دارد؛ زیرا تأویل کشف ریشه‏هاى معنا و سایه‏هاى معنایى سخن است. “متن” در این تعبیر، شامل هر چیزى است که در وراى آن مطلبى و مفهومى نهفته باشد. از این رو، نه تنها نوشته، بلکه سخن و هر اثر هنرى؛ مانند نقاشى، موسیقى، و سینما را در بر مى‏گیرد. گاهى – همچنان که در مباحث هایدگر مشاهده می شود – معناى “متن” آن قدر توسعه مى‏یابد که شامل عالم عین نیز مى‏شود و این جا است که هرمنوتیک از حوزۀ تفسیرى خود خارج مى‏شود و به قلمرو فلسفه و هستى‏شناسى گسترش مى‏یابد.

بنابراین، هر بحثى که مربوط به تفسیر متن باشد و اصول و ضوابطى را در جهت کشف مراد مؤلف و رسیدن به معناى نهایى متن معرفى کند، یا وجود چنین امورى را انکار نماید، در حوزۀ مباحث هرمنوتیکى قرار مى‏گیرد. این معنا، اصطلاحِ عام “هرمنوتیک” و شامل همۀ نحله‏هاى تفسیرى است. در این نگاه حتى مباحث الفاظ علم اصول در فرهنگ رایج حوزۀ اسلامى، مى‏توانند مباحثى هرمنوتیکى تلقّى شوند، هر چند به عنوان علم مستقل مطرح نگردیده و در ضمن علم اصول که مباحث فراوان دیگرى نیز دارد، بیان شده‏اند.[۴]

البته تعاریف دیگری نیز برای این اصطلاح وجود دارد؛ مثلاً پل ریکور در تعریف هرمنوتیک گفته است: هرمنوتیک نظریۀ عمل فهم است در جریان روابطش با تفسیر متون.[۵]

به عقیدۀ شلایر ماخر هرمنوتیک به مثابه روش جهت جلوگیری از خطر بدفهمی یا سوء فهم است.[۶]


.[۱] به عبارت دیگر؛ این واژه با کلمۀ “هرمس” ( پیامبر خدایان) از جهت ریشه و اصل بی ارتباط نیست. گویا مفسر همانند پیامبر، قصد کشف معنا از سخن و پیام آوردن را دارد. پس هدف از هرمنوتیک ارائۀ روشی است تا به وسیلۀ آن مفسر به اهداف و مقاصد مؤلف نائل گردد.

سبحانی، جعفر ، هرمنوتیک، ص ۷، مجلۀ قبسات، ش ۱۷، ص ۳؛ ریچارد پالمر، علم هرمنوتیک، ترجمه، حنایی کاشانی، محمد سعید.

[۲].  Mircea Eliadei. The Encyclopedia of Religion, Hermeneutics, Van A.Harvey. p. 279 – kurt Mueller – Vollmer, The Hermeneutics Reader. Philological Hermeneutics, Philip August Boeckn, Basil Blackwell, 1986, p. 134.

[۳]. “Interpretation”

[۴]. هادوی تهرانی، مهدی، مبانی کلامی اجتهاد، ص۱۲۱، مؤسسۀ فرهنگی خانۀ خرد، چاپ سوم، قم، ۱۳۸۵ش.

[۵]. ریکورد،پل، رسالت هرمنوتیک، در حلقۀ انتقادی، ص ۹، انتشارات روشنگران، تهران، ۱۳۷۸ش.

[۶]. بیات، عبدالرسول، فرهنگ واژه ها، ص۵۸۰، مؤسسۀ اندیشه وفرهنگ دینی، چاپ دوم، قم، ۱۳۸۱ش.




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


9 + 2 =