دایره المعارف اسلام پدیا » رابطۀ میان نفس، روح، جان، عقل، ذهن و فطرت
منوی اصلی

رابطۀ میان نفس، روح، جان، عقل، ذهن و فطرت

تاریخ: ۱۹ آبان ۱۳۹۰ در باب: نفس

گاهی منظور از این واژگان یک چیز است و همه اشاره به یک حقیقت، یعنی همان وجود و حقیقت انسان دارند؛ چنان که حکیمان می گویند آن گوهری که با لفظ “من” و مانند آن به وی اشاره می شود نام های گوناگون دارد؛ مثل نفس، نفس ناطقه، روح، عقل، قوه عاقله، قوه ممیزه، روان، جان، دل، جام جهان نما، جام حهان بین، ورقا، طوطی و نام های دیگر.[۱]

این کاربرد از نظر فلسفی صحیح است چون نفس در عین وحدت و یگانگی با تمام قوا و مراتب، عینیت و اتحاد دارد؛ به تعبیر ملا هادی سبزواری[۲] و حکیم صدر المتألهین: النفس فی وحدتها کل القوی.[۳]

گاهی نیز از این واژگان معانی مختلف اراده می شود و هر کدام از این واژگان اشاره به مراتب و مقامات نفس دارند؛ توضیح این که عارفان معتقدند نفس دارای مراتبی است و هر کدام از آن مراتب دارای نام خاص است که از آن گاهی به هفت شهر عشق نام می برند و گاهی به لطائف  سبع تعبیر مى کنند و همان است که عارف  جامى درباره شیخ عطار مى گوید:

هفت  شهر عشق را عطار گشت               ما هنوز اندر خم یک  کوچه ایم.

آن هفت مرتبه عبارتند از : ۱ طبع . ۲ نفس . ۳ قلب  . ۴ روح . ۵ سر . ۶ خفى . ۷ اخفى .

با این توضیح که عارفان، نفس ناطقه انسانی را از آن جهت که مبدأ حرکت  و سکون است به آن «طبع» می گویند؛ و به اعتبار این که مبدأ براى ادراکات  جزئی است «نفس» می نامند؛ و به لحاظ این که مبدأ براى ادراکات  کلی تفصیلی است «قلب» نامیده اند؛ و به اعتبار این که دارای ملکه ای بسیط  است که ادراکات کلی  تفصیلی را خلق می کند به آن « روح» می گویند؛ و به اعتبار فناى آن در عقل فعال «سرّ» می نامند؛ و به اعتبار فناى آن در مقام واحدیت «خفى» گفته اند؛ و به اعتبار فناى آن در مرتبه احدیت آن را «اخفى» نامیده اند.

حکماء نیز گفته اند که نفس را هفت  مرتبه است: ۱٫ عقل هیولایى . ۲ عقل بالملکه . ۳ عقل بالفعل . ۴ عقل مستفاد . ۵ محو . ۶ طمس . ۷ محق .

با این توضیح که در نظر حکیمان نفس به اعتبار آن که قابلیت تحصیل کمالات  را دارد آن را «عقل هیولانى»؛ و به جهت که هر گاه یک  سلسله معقولات  اولى و علوم اولیه را به دست آورد که به وسیله آنها مى تواند معقولات ثانیه و علوم اکتسابی را کسب کند «عقل بالملکه»؛ و به این جهت که هر وقت از راه اکتساب علوم (به فکر یا حدس) قدرت بر استنباط معقولات ثانیه و علوم مکتسبه پیدا کند، آن را «عقل بالفعل»؛ و به اعتبار حضور و حصول خود آن علوم و عقول مکتسبه عندالنفس که از عقل فعال استفاده کرده است «عقل مستفاد» می گویند. «محو»، مقام توحید افعالى است. «طمس»، مقام توحید صفاتى است. «محق»، مقام توحید ذاتى است.[۴]

در روایات نیز گاهی به این نوع تقسیم بندی اشاره شده است.[۵]

چنان که واژۀ «روح» در کتاب های فلسفی و عرفانی کاربرد متعددی دارد.[۶] در این جا به چند کاربرد روح اشاره می کنیم:

۱٫ نفس ناطقه.

۲٫ جان حیوانی.

۳٫ «عقل مجرد» و از این جا است که «عقل اول» را «روح القدس» گویند.

۴٫ «مقام یوم الجمع انسان» که فوق مقام قلب (یوم الفصل انسان) است.

۵٫ مرتبۀ «عقل بسیط» که ملکۀ خلاق تفاصیل معقولات و در مقابل مرتبۀ «عقول تفصیلی» (معقولات مفصله یا قلب) است.[۷]

۶٫ «شعاع خارج از چشم» طبق نظریه ریاضی دانان در مورد ابصار.

۷٫ «جسم لطیف» و یا «روح بخاری».[۸]

البته در مورد واژه ذهن باید گفت گاهی منظور از آن همان عقل یا قوه عاقله است و گاهی منظور قوۀ خیال یا متخیله است و گاهی نیز مراد نیروی حافظه است. [۹]

چنان که در مورد واژۀ فطرت نیز باید در نظر داشت که گاهی منظور از آن همان روح و حقیقت انسان است و گاهی منظور مجموع شناخت ها و گرایش هایی است که در فرد وجود دارد.[۱۰]

همان گونه در مورد روان و جان گاهی می گویند منظور از جان روح بخاری است و منظور از روان نفس ناطقه انسانی است.[۱۱]



[۱]. حسن زاده آملی، حسن، معرفت نفس، دفتر اول، ص ۸۴٫

[۲]. النفس فی وحدتها کلّ القوى      و فعلها فی فعله قد انطوى. (حکیم  سبزواری، منظومه، ج ۵، ص ۱۸۱ و۱۸۲).

[۳]. فصل فی بیان أن النفس کل القوى بمعنى أن المدرک بجمیع الإدراکات المنسوبه إلى القوى الإنسانیه هی النفس الناطقه و هی أیضا المحرکه لجمیع التحریکات الصادره عن القوى المحرکه الحیوانیه و النباتیه و الطبیعیه و هذا مطلب شریف و علیه براهین کثیره بعضها من جهه الإدراک و بعضها من جهه التحریک و التی من جهه الإدراک نذکر منها ثلاثه البرهان الأول من ناحیه المعلوم… اسفار، ج ۸، ص ۲۲۱٫

[۴]. حسن زاده آملی، حسن، سرح العیون، ۵۶۹؛ نامه ها بر نامه ها، ص۱۲۱و ۱۲۲٫

[۵]. [الخصال‏] الذِّکْرُ مَقْسُومٌ عَلَى سَبْعَهِ أَعْضَاءٍ اللِّسَانِ وَ الرُّوحِ وَ النَّفْسِ وَ الْعَقْلِ وَ الْمَعْرِفَهِ وَ السِّرِّ وَ الْقَلْبِ وَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا یَحْتَاجُ إِلَى الِاسْتِقَامَهِ فَاسْتِقَامَهُ اللِّسَانِ صِدْقُ الْإِقْرَارِ وَ اسْتِقَامَهُ الرُّوحِ صِدْقُ الِاسْتِغْفَارِ وَ اسْتِقَامَهُ الْقَلْبِ صِدْقُ الِاعْتِذَارِ وَ اسْتِقَامَهُ الْعَقْلِ صِدْقُ الِاعْتِبَارِ وَ اسْتِقَامَهُ الْمَعْرِفَهِ صِدْقُ الِافْتِخَارِ وَ اسْتِقَامَهُ السِّرِّ السُّرُورُ بِعَالَمِ الْأَسْرَارِ فَذِکْرُ اللِّسَانِ الْحَمْدُ وَ الثَّنَاءُ وَ ذِکْرُ النَّفْسِ الْجَهْدُ وَ الْعَنَاءُ وَ ذِکْرُ الرُّوحِ الْخَوْفُ وَ الرَّجَاءُ وَ ذِکْرُ الْقَلْبِ الصِّدْقُ وَ الصَّفَاءُ وَ ذِکْرُ الْعَقْلِ التَّعْظِیمُ وَ الْحَیَاءُ وَ ذِکْرُ الْمَعْرِفَهِ التَّسْلِیمُ وَ الرِّضَا وَ ذِکْرُ السِّرِّ عَلَى رُؤْیَهِ اللِّقَاءِ . بحارالأنوار، ج ۹۰، ص ۱۵۴٫

[۶]. سرح العیون، ص ۲۶۶٫

[۷]. ظاهراً کاربرد چهارم و پنجم یکی است.

[۸]. هزار و یک نکته، ص ۸۱ – ۸۳٫

[۹]. خیال: دومین قوۀ مدرکۀ باطنی است که صورت هایی را که حس مشترک درک نموده حفظ و نگهداری می کند. این قوه انبار، خزانه و بایگانی حس مشترک است. قوۀ خیال علاوه بر این که خزانۀ حس مشترک است. خزانۀ قوۀ متصرفه نیز هست. گاهی از قوۀ خیال با نام «مصوره» و «متخیله» یاد می شود. حافظه: نیرویی است که «معانی جزئی» را نگهداری و حفظ می کند. در واقع خزانه و بایگانی قوۀ واهمه است. این قوه را «ذاکره» و «مسترجعه» نیز می گویند. به این بیان که چون معانی را حفظ می کند «حافظه» و گاه زود یادآوری می کند «ذاکره» و گاهی با تأنی و درنگ به یاد می اندازد «مسترجعه» نامیده می شود. ابن سینا، النفس من الشفا ، ص ۲۳۵ و ۲۳۹؛ اشارات، ج ۲، ص ۳۴۱؛ صدرا، اسفار، ج ۸، ص ۲۱۵؛ سبزواری، اسرار الحکم، ص ۳۰۸ و ۳۰۹؛ حسن زاده آملی، سرح العیون، ص ۳۹۲ .

[۱۰]. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ص ۴۴، شرکت چاپ و نشر بین الملل، چاپ هفتم، بی جا، ۱۳۸۱٫

[۱۱]. ذکره الشیخ فی بعض رسائله بلغه الفرس بهذه العباره روح بخارى را جان گویند و نفس ناطقه را روان.  صدرا، اسفار الاربعه، ج ۸، ص۲۵۱٫




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر


+ 7 = 14