دایره المعارف اسلام پدیا » فرق مفهوم با ماهیت
منوی اصلی

فرق مفهوم با ماهیت

تاریخ: ۰۹ مرداد ۱۳۹۰ در باب: ماهیت

برای تبین بهتر تفاوت بین ماهیت و مفهوم لازم است آن را در ضمن چند نکته بیان نماییم.

۱٫ مفهوم اعم از ماهیت است. مفهوم حقیقی که به آن معقول اولی نیز گفته می شود، همان ماهیت است، البته ماهیت به حمل شایع؛ یعنی مفاهیمی مانند سیاهی، سفیدی، سنگ، چوب و نظایر آن، نه ماهیت به حمل اولی که خودش یک مفهوم اعتباری در شمار معقولات ثانوی است.[۱] معقولات ثانوی بر خلاف مفاهیم حقیقی، اعتباری و غیر ماهوی هستند و این قابلیت را ندارند که هم در ذهن بیایند و هم در خارج موجود شوند، در مورد این گونه مفاهیم باید گفت که میان مفهوم و مصداق، عینیت برقرار نیست، و حملشان بر مصادیقشان بسان حمل ماهیت بر افرادش نیست، که یک تطابق ذاتی میانشان برقرار باشد، و از طریق مفهوم بتوان به حقیقت مصداق راه یافت .

این گونه مفاهیم خود بر دو گونه اند: معقول ثانوی فلسفی و معقول ثانوی منطقی. معقول ثانوی فلسفی بر خلاف ماهیت که نسبت به خارجیت و منشائیت برای آثار لا بشرط و لا اقتضاء است، عین واقعیت و ترتب آثار است؛ یعنی مفاهیمی اند که حیثیت مصداقشان حیثیت در خارج بودن و منشاء آثار خارجی بودن است؛ مانند وحدت و فعلیت و وجوب و … معقول ثانوی منطقی، مفاهیمی اند که از این جهت با ماهیت تفاوت دارند که حیثیت مصداقشان، بودن در ذهن است و لذا محال است که در خارج تحقق یابند.[۲]

۲٫‌ ماهیت یک مصدر جعلی است که از ماهو گرفته شده است و به معنای اسم مصدری که مرادف فارسی آن «چیستی» است، به کار می رود .مفاهیم ماهوی مفاهیمی هستند که ذات و ذاتیات مصادیق خود را منعکس می سازند و بیان می کنند که اشیاء خارجی چه چیزی هستند.

۳٫ ماهیت گاهی به وجود خارجی و گاهی به وجود ذهنی موجود می شود و خارجیت و ذهنیت عین ذات او نیست، اما مفهومی که در مقابل ماهیت است، محال است که در خارج یافت شود. به عبارت دیگر ماهیت قابل تبدل به وجود با حفط اصل ذات می باشد بر خلاف مفهوم که قابل تبدل به وجود نمی باشد. و لذا به محکی ٌعلیه ماهیت، فرد و به محکیٌ علیه مفهوم، مصداق اطلاق می شود؛ یعنی در خارج، مفهوم، مصداق دارد و ماهیت، فرد. و از خصوصیات مفهوم این است که بر مصادیق خود حمل می شود، اما نه از قبیل حمل جنس و نوع بر افراد خود و لذا مفهوم برای مصادیق خود از قبیل عرض برای ذات است، ولی ماهیت به عنوان یکی از کلیات خمس بر افرادش حمل می شود و به عبارت دیگر، مفهوم انتزاعی است ولی ماهیت همان ذات شی است.[۳]



[۱]. شیروانی، علی، شرح مصطلحات فلسفی بدایه الحکمه و نهایه الحکمه ، ص ۱۶۰؛ کرجی، علی، اصطلاحات فلسفی و تفاوت آنها با یک دیگر ، ص ۲۳۷٫

[۲]. شیروانی، علی، شرح مصطلحات فلسفی بدایه الحکمه و نهایه الحکمه ، ص ۱۵۷ و ۱۵۸٫

[۳]. کرجی، علی، اصطلاحات فلسفی و تفاوت آنها با یک دیگر، ص ۲۲۰ و ۲۲۱؛ سجادی، سید جعفر، فرهنگ علوم عقلی، ص ۵۱۳ و ۵۶۷- ( یک جلدی)، شرح مبسوط منظومه ج ۱ ، شهید مطهری ص ۳۲ ( چهار جلدی).




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


9 + = 18