دایره المعارف اسلام پدیا » سکولاریسم
منوی اصلی

سکولاریسم

تاریخ: ۲۴ مرداد ۱۳۹۰ در باب: فلسفه سیاست

معنای سکولاریسم

مترجمان در ذیل کلمه سکولاریسم، واژه ها و معادل هایی را به کار برده اند که برخی مستقیم و برخی غیر مستقیم به ترجمه این اصطلاح دلالت دارد و بین معانی لغوی و اصطلاحی آن فاصله چندانی نیست؛ مثلاً دنیویت و این جهانی، عرفی شدن، جدا شدن دین از دنیا، غیر دینی شدن، اعتقاد به اصالت امور دنیوی، گیتی گرایی یا دنیاگرایی، دنیامداری، جدایی دین از سیاست و … که برخی از این معانی ناظر به بعد شناختی و بعضی دیگر ناظر به بعد اجتماعی و سیاسی است . جهت روشن تر شدن مطلب لازم است شواهدی را ذکر نماییم:

اگر سکولاریسم را از نظر لفظی مورد بررسی قرار دهیم در حکم «قیاساتها معها» می باشد؛ یعنی تمام آن معنایی که باید در خود لفظ وجود داشته باشد در اشتقاق لفظی کلمه به طور کامل وجود دارد. لفظ فرانسوی سکولار، به معنای دنیا یا گیتی در برابر «مینو» گرفته شده است؛ و هم به معنای عصر و دوره و زمان و روح زمان و قرن و هم به معنای دنیا است؛ عالمی است که نفی آخرت است نه عالم به معنایی که ماسوی الله باشد . بنابراین، می توانیم بگوییم سکولاریسم گیتی گرایی یا دنیاگرایی است.[۱] نویسنده ای دیگر آورده است:

«سکولاریسم: مخالف با شرعیات و مطالب دینی، روح دنیاداری، طرفداری از اصول دنیوی و عرفی و «سکولار»: وابسته به دنیا، غیر روحانی، غیرمذهبی، عامی، عرفی، بی سواد، خارج از صومعه، مخالف شرعیات و طرفدار دنیوی شدن امور و سکولاریزه: دنیوی کردن، اختصاص به کارهای غیر روحانی دادن، از عالم روحانیت خارج شدن (در مورد کشیش) [و] دنیاپرست شدن .»[۲]

یا در نوشته دیگر می خوانیم:

«در زبان فارسی برای اصطلاح «سکولاریزاسیون » معادل هایی پیشنهاد شده؛ مانند، دنیامداری، دنیاگرایی، جداانگاری دین و دنیا، لادینی، عرفی شدن، دنیوی شدن، غیر دینی شدن، نامقدس شدن که وجه مشترک همه آنها قداست زدایی و دین زدایی است .

سکولاریزاسیون یعنی پروسه و جریان و فرایندی که در طی آن دین از صحنه زندگی کنار زده می شود و نفوذ آن در جامعه کاهش می یابد؛ اما سکولاریسم یک مکتب و مرام و ایدئولوژی است که بعد از رنسانس پدید آمد و از فرزندان نهضت روشنفکری است و به معنای دنیاگرایی، لادینی، بی خدایی، کنار گذاشتن دین و نوعی احساس استغنا و بی نیازی از دین کردن است .

سکولاریسم بر خلاف سکولاریزاسیون که یک پروسه و حادثه خارجی است، یک مسلک و طرز فکر و نگرش و جهان بینی [ای] است که بشر را بی نیاز از ارزش های الهی و اخلاق و معنویت و فضایل دینی و آموزه های وحیانی می داند . سکولاریزه شدن دین یک پدیده و جریانی است که در متن جامعه و واقعیت خارجی رخ می دهد و از جنس فکر و معرفت نیست، اما سکولاریسم یک اندیشه و ایدئولوژی است و از جنس و سنخ فکر و معرفت است و این دو را نباید با هم درآمیخت».[۳]

چنان که در این تعریف نهفته بود، بین سکولاریسم به عنوان یک ایدئولوژی، اندیشه و فکر با سکولاریزاسیون به عنوان یک جریان عینی و پدیده خارجی فرق است . به ریشه های تاریخی سکولاریسم نیز اشاره اجمالی شد که می تواند روزنۀ خوبی برای فهم زمان و زمینه های حدوث این ایدئولوژی و مرام قرار گیرد و دانستیم که نتیجه سکولاریزه و سکولاریسم را دین زدایی و کنار گذاشتن دین از متن جامعه دانسته اند .

و در نوشته ای دیگر نیز شبیه به دیدگاه های گذشته آمده است:

«سکولاریسم … از جمله لغاتی است که ترجمه آن در کشورهای اسلامی با مشکل همراه بوده است در فارسی آن را با استفاده از چند لغت به جدایی دین از سیاست، یا جدا شدن دین از دنیا، دنیوی کردن، اعتقاد به اصالت امور دنیوی، غیردینی گرایی، نادینی گری، دنیویت و این جهانی ترجمه کرده اند و در عربی مصدر جعلی «علمانیت » را نظیر «عقلانیت » مترادف آن قرار داده اند».[۴]

حال با وجود معانی متعددی که برای سکولاریسم از دیدگاه های مختلف شده است، نویسنده ای دیگر پس از ذکر معانی مختلف آن، «علمی بودن » و «علمی شدن » را دقیق ترین ترجمه سکولاریسم دانسته،[۵] اما در یک جمع بندی اجمالی ترجمه دقیق سکولاریسم در برخی دیدگاه ها عبارت است از: گیتی گرایی،[۶] این جهانی بودن،[۷] دنیا مداری و دنیاگرائی[۸] و طرفداری از اصول دنیوی و عرفی.[۹]

معنای اصطلاحی سکولاریسم نیز عبارت است از: جدایی دین از حوزه اجتماع، تعاملات و مناسبات اجتماعی؛ یعنی، دین، تفکر و تئوری های دینی، در حوزه مدیریت، اقتصاد، هنر، سیاست و … نقشی نداشته و تنها جنبه فردی و شخصی دارد.[۱۰]

تفاوت سکولاریسم با لائیسیته

پیدایش سکولاریسم

در دوران نوزایى[۱۱] که از اواسط قرن پانزده میلادى با گرایش به فرهنگ روم باستان و یونان قدیم آغاز شد و سپس در عصر اصلاح‏گرى[۱۲] که در قرن شانزده توسط برخى رجال دین، مانند لوتر، شکل گرفت و آن گاه در دوران روشنگرى[۱۳] که در قرون ۱۷ و ۱۸ میلادى با گرایش به خرد کاربردى و عقلانیت عرفى تجسم یافت، دین باوران مسیحى متوجّه شدند که این آیین با کاستى‏هایى که دارد، نمى تواند جواب گوى نیازهاى اجتماعى – سیاسى جدید باشد و خود را با شرایط تازه زندگى بشر در این عصر هماهنگ سازد؛ از این رو، اعلام کردند که دین تنها براى ارتباط انسان با خدا و آخرت آمده است و در امور اجتماعى یا سیاسى ضرورتى نیست که به آن مراجعه شود. بدین‏سان اندیشه جدایى دین از سیاست و انکار مرجعیت دین در حوزه مباحث اجتماعى – سیاسى شکل گرفت و فیلسوفان سکولار[۱۴] یکى پس از دیگرى ظهور کردند.

با توجه به آنچه پیرامون تفکر مسیحى مطرح است، به جرأت مى توان گفت: سکولاریسم فرزند مشروع تمدّن غرب است، زیرا آیینى که از مسیر زلال الاهى خود منحرف و با اهواء و آراى زمینى ممتزج شده بود، نمى توانست داعیه پاسخ گویى به همه نیازهاى انسان را در هر زمانى داشته باشد. افزون بر این، دین عیسى‏ (ع) دین خاتم نبود و هرگز عیسى‏ (ع) خود را آخرین پیام‏آور الاهى معرفى نکرده بود، بلکه با تأکید بر ظهور احمد )ستوده شده( بشارت بعثت پیامبر خاتم (ص) را داده بود.

امّا اسلام دین خاتم و از آفت تحریف در امان است؛ از این رو، مجالى براى طرح جدایى دین از سیاست به طور طبیعى در بستر فرهنگ اسلامى وجود نداشت و هنگامى این اندیشه در این دیار سربرآورد که برخى مسلمانان با افکار غربیان آشنا و شیفته آن شدند و گمان کردند که تکرار آن مطالب موجبات تکامل و ترقى جوامع اسلامى را فراهم مى کند. به عنوان مثال دکتر جابر عصفور در مقدمه خود بر کتاب «الاسلام و اصول الحکم» نوشته على عبدالرزاق مى گوید: ما به امثال رفاعه طهطاوى، محمد عبده و على عبدالرزاق افتخار و به آنها اقتدا مى کنیم، چون طرفدار دولتى متمدن و اجتماعى مدنى هستند.

منابع مطالعه بیشتر:

۱٫ مهدى هادوى تهرانى، ولایت و دیانت، مؤسسۀ فرهنگى خانه خرد، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۰٫

۲٫ مهدى هادوى تهرانى، باورها و پرسش‏ها، مؤسسۀ فرهنگى خانه خرد، قم، چاپ اول، ۱۳۷۸٫

زمینه های شکل گیری سکولاریسم

سیر تحوّل تاریخی سکولاریسم

مبانی و ادلۀ سکولاریسم

نقد ادله سکولاریسم

هر چند زمینه هاى خاص فرهنگى – تاریخى، بستر سکولاریسم را مهیّا کرد، ولى اندیشمندان سکولار براى ادعاى خود دلیل هاى فلسفى – کلامى نیز اقامه کردند. ادلۀ آنها بر نفى سیاست دینى به دو دسته قابل تقسیم است:

أ. دلیل هایى که هر سکولارى مى تواند به آن تمسک کند، چه خود را مسلمان شمارد، چه مسیحى و چه ملحد.

ب. ادله‏اى که سکولارهاى مسلمان، و به طور خاص، ایرانى براى سکولاریسم بیان کرده اند.

در گروه اول چند دلیل مهم وجود دارد:

۱٫ تفاوت ذات سیاست و دین.

۲٫ گزاره هاى دینى، قضایاى اقتضایى.

۳٫ دین ثابت و دنیاى متغیّر.

درگروه دوم نیز به یک دلیل مى توان اشاره کرد: عدم کارآیى مدیریت فقهى.

ما در این جا به اختصار این دلیل ها را تبیین و ارزیابى خواهیم کرد:

۱٫ تفاوت ذات سیاست و دین

گروهى از سکولارها با تأکید بر ذات گرایى،[۱۵] گفته اند: هر چیز ذات و ماهیت مخصوص به خود دارد و ذات دین متفاوت با ذات سیاست است؛ از این‏رو، «سیاست دینى» مانند «چوب آهنى» امرى محال و یافت نشدنى است.

در جواب باید گفت: ماهیت سیاست، اداره امور جامعه است و ماهیت دین، راهنمایى انسان از سوى خداوند متعال به سوى سعادت واقعى مى باشد. با این وصف، «سیاست دینى» یعنى ادارۀ جامعه بر اساس معیارها و ارزش هاى دینى تا تأمین کنندۀ سعادت واقعى بشر باشد. پس هیچ مانع عقلى در تحقق «سیاست دینى» وجود ندارد.

۲٫ گزاره‏هاى دینى، قضایاى اقتضایى

برخى گفته اند: گزاره هاى دینى از قبیل قضایاى اقتضایى است که نمى توان از آن رهنمود مشخصى در هر حادثه خاص به دست آورد، در حالى که سیاست و اداره جامعه به چنین رهنمودهاى معینى نیاز دارد، پس دین نمى تواند در سیاست به عنوان مرجع یا راهنما مطرح شود.[۱۶]

براى توضیح این ادعا باید مراد از قضایاى اقتضایى را روشن ساخت. احکام و قضایا را در هر حوزه، از جمله دین، به سه دسته قابل تقسیم هستند:

۱٫ احکام سببى: احکامى است که در تمام شرایط به یک شکل باقى مى ماند، مانند ظلم حرام است یا عدل واجب است که در هیچ شرایطى این احکام تغییر نمى کند.

۲٫ احکام اقتضایى: احکامى است که در صورت عدم برخورد با مانع به شکل خاصى مى باشد، مانند راست گویى واجب است، که اگر با مانعى مواجه شود و مثلاً راست گویى موجب از بین رفتن جان کسى باشد، واجب نخواهد بود.

۳٫ احکام تابع شرایط: احکامى است که در هر شرایطى به شکل خاصى تحقق مى یابد، به عنوان مثال؛ تنبیه بدنى بدون دلیل امرى نادرست است، ولى در مقام جلوگیرى از انحراف اخلاقى مى تواند امرى درست باشد.

هر چند، همه این اشکال سه‏گانه در دین قابل تصور، و بلکه موجود است، اما بیشتر احکام شرعى از قبیل قضایاى اقتضایى هستند که در صورت عدم برخورد با مانع به شکل خاصى مى باشند.

ولى باید توجه داشت که این امر اختصاص به دین، یا احکام دین در حوزه سیاست ندارد، بلکه هر مجموعه قانونى به همین صورت است، یعنى اکثریت قضایاى آن اقتضایى است. و به طور کلى نمى توان قانونى وضع کرد که در آن وظیفه افراد در هر مسأله جزیى به صورت خاص مشخص شده باشد. قانون همواره به صورت کلى وضع مى شود و این کلیات ممکن است در مواجهه با موانعى تغییر و تبدیل شود. موانع متصور متنوع است، ولى شاید مهم ترین و شایع ترین آن موردى است که اجراى یک حکم مانع از اجراى حکم دیگر شود. دراین مورد که از آن در فقه اسلامى به «تزاحم احکام» یاد مى شود، معیارى براى ترجیح یکى از دو حکم بر دیگرى وجود دارد و آن این که حکم مهم تر را بر حکم کم اهمیت‏تر باید رجحان داد و آن را برگزید. از سوى دیگر، در شرع ضوابطى براى اهمیّت بیان شده است، از جمله این که: حفظ جان افراد از حفظ مال آنها مهم تر است.

کوتاه سخن، آن که اقتضایى بودن ویژگى اکثریت قوانین است،  اختصاص به احکام دین ندارد و آنچه براى روشن شدن وظیفه در هر مورد مى توان انجام داد – یعنى تعیین معیار براى حالات مختلف – کارى است که در دین انجام شده است. پس از این جهت مانعى در وجود احکام دینى یا سیاست دینى وجود ندارد.

۳٫ دین ثابت و دنیاى متغیّر

مهم ترین دلیل سکولارها بر عدم مرجعیت دین در امور سیاسى، معضل ثبات دین و تغییر دنیا است. حاصل استدلال آنها را این گونه مى توان بیان کرد: دین امرى مقدس است و امور مقدس ثابت و بدون تغییر مى باشند، در حالى که دنیا دائم در حال تغییر و تحوّل است و مناسبات موجود در آن پیوسته دگرگون مى شود، با این وصف دین نمى تواند در اداره دنیا کارآیى و مرجعیت داشته باشد.

اگر به آنچه در گذشته آمد توجه شود، آشکار مى گردد که در این استدلال دو نقصان وجود دارد که مجموع آنها مغالطه‏اى را در پیش داشته است. کاستى اول آن است که تصور شده در دین هیچ گونه عنصر متغیّر وجود ندارد و در واقع دین براى بُعد ثابت هویت انسان رهنمودهاى جهان شمول و براى چهره متغیّر این موجود، آموزه هاى موقعیتى دارد.

کاستى دوم استدلال مزبور در این است که ادعا کرده دنیا متغیّر است، گویا هیچ امر ثابتى در دنیا وجود ندارد و تمام هویت آن در گذر ایام دستخوش دگرگونى مى شود. در حالى که دنیا، به تبع انسان، داراى جلوه اى ثابت و ماندنى است که جوهر روابط موجود در آن را تشکیل مى دهد و افزون بر این، از بُعدى متحوّل برخوردار است که به شکل روابط ارتباط دارد. با این وصف دین و دنیا هر یک داراى ابعادى ثابت و جنبه هایى متغیر هستند و هر بخش از دین ناظر به بخش متناظر از آن در دنیا مى‏باشد.

۴٫ عدم کارآیى مدیریت فقهى

برخى با پذیرش کارآیى مدیریت فقهى در گذشته، آن را امرى پایان یافته دانسته و روزگار معاصر را زمان مدیریت علمى اعلام کرده اند. زیربناى این بیان؛ اعتقاد به ناسازگارى فقه و علم، یا به تعبیر دیگر دین و دانش، است. گویا دین در متن نادانى شکل گرفته و در روزگار علم رخت بر مى بندد؛ از این رو، مى گویند: «سامان بخشى و مشکل زدایى و فراغت آفرینى فقه، مخصوص جوامعى ساده و تحوّل و تشعّب نایافته بود که روابطى ساده و حاجاتى اندک آدمیان را به یک دیگر پیوند مى داد… قانون مندى حیات جامعه و بازار و خانواده و حرفه و حکومت هنوز کشف نشده بود و فرمان سلطان و فقیه به جاى فرمان علم نشسته بود و لذا گمان مى رفت هر جا مشکلى رخ دهد به سر پنجه احکام فقهى گشوده خواهد شد. براى محتکران حکم فقهى هست تا احتکارشان را ریشه کن کند، زانیان، راهزنان، مفسدان، گران فروشان و دیگر نابکاران نیز هر کدام با حکم فقهى درو یا دارو خواهند شد. هنوز روش علمى حلّ مسایل و مدیریت علمى جامعه، اندیشه اى ناآشنا بود. مدیریت مألوف و معروف، مدیریت فقیه بود و بس. لکن امروزه مگر مى توان انکار کرد که غوغاى صنعت و تجارت و غبار روابط تیره سیاسى جهان را فقه فرو نمى نشاند و تحول عظیم مشکلات بشر امروز را فقه مهار نمى کند؟![۱۷]»

این نوع برخورد نتیجۀ مقایسه اسلام با مسیحیت از یک سو، غفلت از توانایى‏هاى فقه از سوى دیگر و بى توجهى به تأکید اسلام در بهره گیرى از علوم در زمینه هاى گوناگون از جهت دیگر است.

فقه اسلامى با توجه به وجود عناصر جهان شمول و موقعیتى در آن، در بُعد ثابت و متغیر حیات فرد و جامعه مى تواند راهنما و مرجع باشد. وجود روش اجتهاد که شیوه اى معیار براى فهم دین است، هم صحت و اتقان برداشت‏هاى دینى را تأمین مى کند و هم امکان پاسخ به پرسش هاى جدید را فراهم مى‏آورد. از طرف دیگر، کاربرد فقه و مراجعه به آن به معناى طرد علوم و دانش‏ها نیست، بلکه به تناسب هر موردى باید به دانش‏هاى لازم در آن زمینه مراجعه کرد و در حوزه آموزه هاى متغیّر دین، این علم است که نقش اصلى را در نحوۀ تحقّق عناصر جهان شمول ایفا مى کند.[۱۸]

پس نه زمان مراجعه به فقه گذشته و نه رجوع به فقه مانع بهره گیرى از علوم مى باشد، بلکه در واقع؛ مدیریت فقهى به کارگیرى توانایى هاى دانش بشرى در رسیدن به اهداف و آرمان هاى دینى است.

منابع مطالعه بیشتر:

۱٫ مهدى هادوى تهرانى، ولایت و دیانت، مؤسسۀ فرهنگى خانه خرد، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۰٫

۲٫ مهدى هادوى تهرانى، باورها و پرسش‏ها، مؤسسۀ فرهنگى خانه خرد، قم، چاپ اول، ۱۳۷۸٫

برای آگاهی بیشتر به سؤال ۷۷۱۱ (سایت اسلام کوئست: ۷۹۷۷)، نمایه: دخالت دین در سیاست مراجعه فرمائید.

 

اسلام و سکولاریسم

 

فرهنگ سکولار

 

عرفان و اخلاق سکولار

 

آثار و پیامدهای سکولاریسم


[۱]. ر.ک:  اعوانی، غلام رضا، میزگرد سکولاریسم و فرهنگ، نامه فرهنگ، سال ششم، ش ۱، ص ۱۸٫

[۲]. جعفری، محمدتقی، تحلیل و بررسی سکولاریسم، قبسات، دوره اول، ش اول، ص ۵۴ .

[۳]. همتی، همایون، سکولاریسم و اندیشه دینی در جهان معاصر، پیشین، ص ۹۲ .

[۴]. پارسا، حمید، مبنای معرفتی و چهره اجتماعی سکولاریزم، کتاب نقد، ش ۱، ص ۵۵ .

[۵]. سروش، عبدالکریم، معنا و مبنای سکولاریسم، مجله کیان، ش ۲۶ .

[۶]. اعوانی، غلامرضا، نامه فرهنگ، پیشین، ص ۲۰ – ۱۸ .

[۷]. احمدی، احمد، میزگرد سکولاریسم و فرهنگ، نامه فرهنگ، سال ششم، ش ۱، ص ۲۰ .

[۸]. همتی، همایون، پیشین.

[۹]. جعفری، محمدتقی، پیشین.

[۱۰]. برگرفته از مقاله ” ریشه های پیدایش و گسترش سکولاریسم” –محمد جواد رودگر

[۱۱] Renaissance.

[۱۲] Reformation.

[۱۳] Enlightenment.

[۱۴] Secular.

[۱۵] Essentialism.

[۱۶]. ر.ک: عادل ظاهر، الاسس الفلسفییه للعلمانیه، ص ۱۷۸ – احمد واعظى، حکومت دینى، ص ۷۰٫

[۱۷]. عبدالکریم سروش، قصه ارباب معرفت، ص ۵۵ و ۵۴٫

[۱۸]. ر.ک: مهدى هادوى تهرانى، مبانى کلامى اجتهاد، ص ۴۰۴ و ۴۰۳ و مهدى هادوى تهرانى، ولایت فقیه، ص ۶۴ – ۶۱٫




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


+ 3 = 4