دایره المعارف اسلام پدیا » راه کار اسلام برای آزادی بردگان
منوی اصلی

راه کار اسلام برای آزادی بردگان

تاریخ: ۲۶ مرداد ۱۳۹۰ در باب: برده

برنامه اسلام مواد زیادى برای آزادی بردگان دارد که رؤس مسائل آن به طور فشرده و فهرست وار در این جا مطرح مى شود.

ماده اول. بستن سرچشمه هاى بردگى

بردگى در طول تاریخ اسباب فراوانى داشته، نه تنها اسیران جنگى و بدهکارانى که قدرت بر پرداخت بدهى خود نداشتند به صورت برده در مى آمدند که زور و غلبه نیز مجوز برده گرفتن و برده دارى بود، اما اسلام جلو تمام این مسائل را گرفت، و تنها در یک مورد اجازه برده گیرى داد و آن در مورد اسیران جنگى بود. از آن جایی که زندان هایی وجود نداشت که حجم بالایی از اسیران را در خود جای ندهد، به ناچار اسرا برای نگهداری، به عنوان برده بین مردم تقسیم می شدند که در نهایت با یک برنامه حساب شده از طرف اسلام، این بردگان آزاد می شدند.

ماده دوم. گشودن دریچه آزادى

اسلام برنامه وسیعى براى آزاد شدن بردگان تنظیم کرده است که اگر مسلمانان آن را عمل مى کردند در مدتى نه چندان زیاد همه بردگان تدریجا آزاد و جذب جامعه اسلامى مى شدند.

رؤس این برنامه چنین است:

۱٫ یکى از مصارف هشت گانه زکات در اسلام خریدن بردگان و آزاد کردن آنها است[۱] و به این ترتیب یک بودجه دائمى و مستمر براى این امر در بیت المال اسلامى در نظر گرفته شده که تا آزادى کامل بردگان ادامه خواهد داشت.

۲٫ مقرراتى در اسلام وضع شده که بردگان طبق قراردادى که با مالک خود مى بندند بتوانند از دسترنج خود آزاد شوند (در فقه اسلامى فصلى در این زمینه تحت عنوان مکاتبه آمده است).

۳٫ آزاد کردن بردگان یکى از مهم ترین عبادات و اعمال خیر در اسلام است، و پیشوایان اسلام در این مسئله پیش قدم بودند، تا آن جا که در حالات على (ع) نوشته اند: هزار برده را از دسترنج خود آزاد کردند![۲]

 ۴٫ پیشوایان اسلام بردگان را به کمترین بهانه اى آزاد مى کردند تا سرمشقى براى دیگران باشد، تا آن جا که یکى از بردگان امام باقر (ع) کار نیکى انجام داد امام (ع) فرمود: برو تو آزادى که من خوش ندارم مردى از اهل بهشت را به خدمت خود درآورم.[۳]

در حالات امام سجاد على بن الحسین (ع) آمده است: خدمتکارش آب بر سر حضرت مى ریخت ظرف آب افتاد و حضرت را مجروح کرد، امام (ع) سر را بلند کرد، خدمتکار گفت: و الکاظمین الغیظ حضرت فرمود: خشمم را فرو بردم عرض کرد: و العافین عن الناس فرمود : خدا تو را ببخشد عرض کرد: و الله یحب المحسنین فرمود: برو براى خدا آزادى.

۵٫ در بعضى از روایات اسلامى آمده است: بردگان بعد از هفت سال خود به خود آزاد مى شوند، چنان که از امام صادق (ع) مى خوانیم: کسى که ایمان داشته باشد بعد از هفت سال آزاد مى شود، صاحبش بخواهد یا نخواهد و به خدمت گرفتن کسى که ایمان داشته باشد بعد از هفت سال حلال نیست.[۴]

در همین باب حدیثى از پیامبر گرامى اسلام (ص) فرمود: پیوسته جبرئیل سفارش بردگان را به من مى‏کرد تا آن جا که گمان کردم به زودى ضرب الاجلى براى آنها مى شود که به هنگام رسیدن آن آزاد شوند.[۵]

۶٫ کسى که برده مشترکى را نسبت به سهم خود آزاد کند موظف است بقیه را نیز بخرد و آزاد کند.

۷٫ هر گاه بخشى از برده اى را که مالک تمام آن است آزاد کند، این آزادى سرایت کرده و خود به خود همه آزاد خواهد شد!

۸٫ هر گاه کسى پدر یا مادر و یا اجداد و یا فرزندان یا عمو یا عمه یا دائى یا خاله، یا برادر یا خواهر و یا برادر زاده و یا خواهر زاده خود را مالک شود فورا آزاد مى شوند.

۹٫ هر گاه مالک از کنیز خود صاحب فرزندى شود فروختن آن کنیز جائز نیست و باید بعد از سهم ارث فرزندش آزاد شود.

این امر وسیله آزادى بسیارى از بردگان مى شد؛ زیرا بسیارى از کنیزان به منزله همسر صاحب خود بودند و از آنها فرزند داشتند.

۱۰٫ کفاره بسیارى از تخلفات در اسلام آزاد کردن بردگان قرار داده شده (کفاره قتل خطا – کفاره ترک عمدى روزه – و کفاره قسم را به عنوان نمونه در این جا مى توان نام برد).

۱۱٫ آزادی برده به واسطه پاره اى از مجازات هاى سخت که صاحب برده نسبت به او انجام می داد.

قبل از اسلام صاحبان بردگان خود را به انجام هر گونه تنبیه و مجازات شکنجه ای در مورد بردگان مجاز می دانستند و بدون هیچ مانعی هرگونه جنایتی را آزادانه در حق آنان روا می داشتند، اما اسلام پاره ای از مجازات ها (مثل بریدن گوش، زبان، بینی و …) را ممنوع کرد، و اعلام نمود برده ای که چنین جنایتی از طرف صاحب او در حق او صورت گیرد آزاد خواهد شد.[۶]

ماده سوم. احیاى شخصیت بردگان

در دورانی که بردگان مسیر خود را طبق برنامه حساب شده اسلام به سوى آزادى مى پیمایند، اسلام براى احیاى حقوق آنان نیز اقدامات وسیعى کرده است، و شخصیت انسانى آنان را احیا نموده، تا آن جا که از نظر شخصیت انسانى هیچ تفاوتى میان بردگان و افراد آزاد نمى گذارد و معیار ارزش را همان تقوا قرار مى‏دهد، لذا به بردگان اجازه مى دهد همه گونه پست هاى مهم اجتماعى را عهده دار شوند، تا آن جا که بردگان مى توانند مقام مهم قضاوت را عهده دار شوند. در عصر پیامبر (ص) نیز مقامات برجسته اى از فرماندهى لشکر گرفته تا پست هاى حساس دیگر به بردگان یا بردگان آزاد شده سپرده شد.

بسیارى از یاران بزرگ پیامبر (ص) بردگان بودند و یا بردگان آزاد شده، و در حقیقت بسیارى از آنها به صورت معاون براى بزرگان اسلام انجام وظیفه مى کردند. سلمان و بلال و عمار یاسر و قنبر را در این گروه مى توان نام برد، بعد از غزوه بنى المصطلق پیامبر (ص) با یکى از کنیزان آزاد شده این قبیله ازدواج کرد و همین امر بهانه آزادى تمام اسراى قبیله شد.



[۱]. توبه، ۶۰٫

[۲]. کلینی، کافی، ج ۵، ص ۷۴، اعتق الفا من کد یده.

[۳]. من‏ لایحضره ‏الفقیه، ج ۱، ص ۲۷، اذهب فانت حر فانى اکره ان استخدم رجلا من اهل الجنه.

[۴]. کافی، ج ۶، ص ۱۹۶، من کان مؤمنا فقد عتق بعد سبع سنین، اعتقه صاحبه ام لم یعتقه، و لا یحل خدمه من کان مؤمنا بعد سبعه سنین.

[۵]. صدوق، من ‏لایحضره ‏الفقیه، ج ۱، ص ۵۲؛  وسائل‏الشیعه، ج ۲، ص ۷؛ مستدرک ‏الوسائل، ج ۱۳، ص ۳۷۹، ما زال جبرئیل یوصینى بالمملوک حتى ظننت انه سیضرب له اجلا یعتق فیه.

[۶]. شرح اللمعه الدمشقیه، ج ۶، ص۲۸۰٫




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر


9 + = 14