دایره المعارف اسلام پدیا » خبر متواتر
منوی اصلی

خبر متواتر

تاریخ: ۲۳ مرداد ۱۳۹۰ در باب: حدیث

احادیث از نظر “تعداد راویان” در هر طبقه، به “متواتر” و “واحد” تقسیم می گردد. واژۀ متواتر از ریشه “وتر” به معنای واحد است و “تواتر” به معنای پی در پی یا یکی پس از دیگری است. چنان چه در آیۀ شریفۀ “ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا”؛[۱] سپس رسولان خود را یکی پس از دیگری فرستادیم، “تترا” به همین معنا است.[۲]

روایت متواتر در اصطلاح، “خبری است که سلسلۀ راویان آن در هر طبقه به اندازه ای باشند که به‌ طور عادی، امکان توافق آنان بر دروغ محال باشد و خبر آنها موجب علم شود”.[۳]

روایات متواتر گرچه کم هستند، امّا غالبا بیان گر محتوا و خبر مهمی ‌اند؛ مانند: روایت غدیر که تنها در طبقۀ صحابه بیش از ۱۰۰ نفر آن را روایت نموده اند.

در بارۀ تعداد راویان خبر متواتر، علمای شیعه عدد معینی را ذکر نکرده اند، بلکه معیار تواتر نزد آنان افادۀ علم است و  خبری را متواتر می دانند که تعداد راویان هر طبقه از سلسله سند آن به حدی است که مفید علم و یقین به صدور آن خبر از امام (ع) باشد و از طرف دیگر توافق آنها بر کذب و دروغ محال باشد. و از این نظر هیچ فرقی بین متواتر لفظی، معنوی و یا اجمالی قائل نشده اند.

اما علمای عامه در حصول خبر متواتر،‌ تعداد روایان را شرط دانسته و در این باره اقوال مختلفی دارند:

۱٫ نظر قاضی ابی بکر باقلانی این است که حداقل راویان باید ۴ نفر باشد.

۲٫ دیدگاه اصطخری این است که حداقل راویان باید ۱۰ نفر باشد.

۳٫ نظر عده ای از علمای عامه این است که حداقل راویان باید ۱۲ نفر باشد. (به تعداد نقباء بنی اسرائیل).

۴٫ نظر ابو هذیل علاف این است که حداقل راویان باید ۲۰ نفر باشد.

۵٫ نظریه دیگری حداقل راویان را ۴۰ نفر دانسته است.

۶٫ گروه دیگری نیز حداقل راویان را ۷۰ نفر می دانند.

۷٫ آخرین نظریه این است که حداقل راویان باید ۳۱۳ نفر به تعداد اصحاب بدر باشد.[۴]

اقسام خبر متواتر

متواتر از یک نظر به “متواتر لفظی و معنوی” تقسیم می ‌شود.

متواتر لفظی آن است که “همۀ راویان، مضمون آن را با الفاظ واحدی نقل کنند”.[۵] مثل حدیث “من کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّء مقعده من النار”.[۶] که جمع کثیری از صحابه این حدیث را نقل کرده اند و شمار آنان را از چهل تا حدود شصت نفر دانسته‌اند.[۷]

متواتر معنوی آن است که “همۀ راویان، مضمون واحدی را با عبارات مختلف نقل کنند که تطابق در آن معنا با دلالت تضمنی یا التزامی دانسته ‌شود”.[۸]

برای حدیث متواتر تقسیم دیگری نیز وجود دارد، و آن “تواتر تفصیلی و اجمالی” است. “تواتر تفصیلی” شامل “تواتر لفظی و معنوی” می باشد، اما “تواتر اجمالی” در صورتی است که چند روایت در یک موضوع وارد شود و از نظر دلالت همسان نباشند، ولی آن روایات از قدر مشترک برخوردار باشند که از مجموع آنها به صدور یکی از آنها قطع حاصل ‌شود، مانند اخبار روایت شده در مورد حجیت خبر واحد.[۹]




[۱]. مؤمنون، ۴۴٫

[۲]. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص ۸۵۳٫

[۳]. مامقانی، عبدالله، مقباس الهدایه، ج ۱، ص ۸۹ – ۹۰؛ شهید ثانی، الرعایه فی علم الدرایه، ص ۲۸٫

[۴]. سبحانی‌، جعفر، اصول الحدیث و احکامه ص ۲۵ – ۳۵، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۰ هـ ق.

[۵]. مقباس الهدایه، ج ۱، ص ۱۱۵٫

[۶]. کلینی، کافی، ج ۱، ص ۶۲٫

[۷]. الرعایه فی علم الدرایه، ص ۲۹٫

[۸]. مقباس الهدایه، ج ۱، ص ۱۱۵٫

[۹]. مؤدب، سیدرضا، علم الدرایه تطبیقی، ص ۳۷؛ مقباس الهدایه، ج ۱، ص ۱۱۵٫




کلیدواژه ها: , , , , , , ,



ثبت نظر


+ 4 = 12