دایره المعارف اسلام پدیا » حوزه علمیه
منوی اصلی

حوزه علمیه

تاریخ: ۱۶ مرداد ۱۳۹۰ در باب: تاریخ اسلام, کلام قدیم
  1. مفهوم شناسی حوزه علمیه
  2. پیشینه تاریخی حوزه های علمیه
  3. حوزه های علمیه از صدر اسلام تا قرن سوم
  4. حوزه های علمیه از قرن سوم تا عصر حاضر
  5. حوزه های علمیه در جهان معاصر
  6. مدیریت حوزه های علمیه
  7. ساختارهای حوزه های علمیه
  8. شیوه های تحصیل و تدریس در حوزه های علمیه
  9. شیوه و روش تحصیل در حوزه‏ هاى علمیه ایران
  10. تحصیل دروس خارج در حوزه های علمیه
  11. انگیزه تحصیل در حوزه های علمیه
  12. منابع مالی حوزه های علمیه
  13. دانش های حوزه علمیه
  14. فقه
  15. کلام
  16. فلسفه
  17. عرفان
  18. اهداف و وظایف حوزه علمیه
  19. تحقیق و پژوهش
  20. تهذیب و خودسازی
  21. پرورش عالمان دینی
  22. تبلیغ و هدایت جامعه
  23. حوزه های علمیه جهان در طول تاریخ
  24. حوزه های علمیه حجاز
  25. حوزه علمیه مکه
  26. حوزه علمیه مدینه
  27. حوزه علمیه احساء
  28. حوزه های علمیه عراق
  29. حوزه علمیه نجف
  30. حوزه علمیه کربلا
  31. حوزه علمیه سامراء
  32. حوزه علمیه حلب
  33. حوزه های علمیه ایران
  34. حوزه علمیه قم
  35. حوزه علمیه خراسان
  36. حوزه علمیه اصفهان
  37. حوزه های علمیه جبل عامل
  38. علما و بزرگان حوزه های علمیه
  39. حوزه علمیه در عرصه مبارزه و سیاست
  40. وحدت حوزه و دانشگاه

مفهوم شناسی حوزه علمیه

(در حال تکمیل است)

پیشینه تاریخی حوزه های علمیه

(در حال تکمیل است)

حوزه های علمیه از صدر اسلام تا قرن سوم

(در حال تکمیل است)

حوزه های علمیه از قرن سوم تا عصر حاضر

(در حال تکمیل است)

حوزه های علمیه در جهان معاصر

(در حال تکمیل است)

مدیریت حوزه های علمیه

(در حال تکمیل است)

ساختارهای حوزه های علمیه

(در حال تکمیل است)

شیوه های تحصیل و تدریس در حوزه های علمیه

(در حال تکمیل است)

شیوه و روش تحصیل در حوزه‏ هاى علمیه ایران

شیوه تحصیل در حوزه های علمیه ایران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل نظام جمهوری اسلامی و افزایش چشم گیر شمار داوطلبان تحصیل در حوزه ها و مدارس دینی به این نحو است که دانش‏آموزان پس از تکمیل دوره اول یا دوم متوسطه (دیپلم) به حوزه ملحق مى‏گردند.

با ورود به حوزه علمیه در دوران تحصیل خود، مراحل دروس مقدماتى، سطح، خارج، دروس تخصصى و دروس جنبى را پشت‏سر مى‏گذارد. ابتدا، این مراحل را به طور اجمال بیان می کنیم:

۱) دروس مقدماتى:

شامل صرف و نحو زبان عربى، معانى و بیان و منطق است که هدف اصلى از این درس‏ها، تسلط طلاب به «زبان قرآن‏» مى‏باشد و این مرحله در حکم کلید فهم معارف اسلام است، چرا که احادیث و سنت پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) به همین زبان است.این دوره بین سه تا چهار سال به طول مى‏انجامد.

۲) دروس سطح:

شامل علم اصول و فقه است. در اصول معمولاً کتاب‏هاى معالم، اصول الفقه، رسائل و کفایه و در فقه کتاب‏هاى لمعه و مکاسب مورد توجه قرار گرفته است.

البته در بعضى از حوزه‏ها کتاب‏هاى دیگرى نیز براى تدریس استفاده مى‏شود. هدف عمده در این مرحله، آشنایى طلبه با فقه و اصول و متون مربوط به آنها است که با مطالعه متون فقهى و اصولى علماى پیشین، اوّلاً: از نظرها و ابتکارهاى آنان و شیوه استدالال فقهى و اصولى و مبانى ایشان اطلاع مى‏یابد، ثانیاً: خود را براى استنباط از احادیث و آیات در درس خارج آماده مى‏کند. این دوره معمولاً ۵ تا ۷ سال طول مى‏کشد.

۳) درس خارج فقه و اصول:

در این مرحله، استاد و شاگرد براى منظم شدن سیر بحث، یک متن فقهى مثل شرایع، تحریر الوسیله، عروه الوثقى یا یک متن اصولى مثل کفایه الاصول را انتخاب مى‏کنند و بر اساس آن، بحث را ادامه و نظرات و اقوال صاحب نظران در آن علم را به دقت مورد نقد و بررسی قرار می دهند و استاد با بررسى دلایل و شواهد هر مطلب، نظر نهایى خود را ارائه مى‏کند و شاگردان در پذیرش یا ردّ نظر استاد، مختار هستند.

هدف اصلى در این مرحله، تمرین و پرورش قوه استنباط و اجتهاد طلاب است، تا آنان در علم فقه، صاحب نظر شوند و بتوانند هر مسئله جدید فقهى را با توجه به منابع چهارگانه احکام: کتاب، سنت، عقل و اجماع حلّ کنند و به اصطلاح، رد فروع بر اصول و اجتهاد نمایند. در این دوره دروس فقه و اصول در حد عالى تدریس مى‏گردد و از آن جا که در این دوره استاد هنگام تدریس به متن یک کتاب خاص بسنده نمی کند و نظریات خود را با استفاده از مجموعه ادله ای که گاه در کتب و منابع مختلف و متعدّد پراکنده اند اثبات می کند به درس خارج شهرت یافته است. شاگرد در این مرحله برای تکمیل دروس سطح و عالى و بسته به طرز تفکر خود، قسمت‏هاى خارج فلسفه و عرفان و دیگر دروس را بحث و تحقیق و بعضى اوقات تألیف و تدریس مى‏نماید. و شاگردان ممتاز تقریرات استاد را با مراجعه به منابع و تحقیق کافى به رشته تحریر در آورده و تأیید استاد را از نوشته‏هاى خود به دست مى‏آورند. و بعضى از شاگردان در حلقات درس اساتید مختلف حاضر مى‏گردند. و در این مرحله است که طلاب با استعداد و فاضل حوزه‏ها به درجه اجتهاد که آخرین مراحل تکامل علوم حوزوى است دست‏ می یابند.

طلاب دینى معمولاً بیش از یک دوره به درس خارج حاضر مى‏گردند و بر حسب کوشش و هوشمندى خود بعضاً به مقام شامخ اجتهاد نائل مى‏گردند.

۴) دروس تخصصى:

هدف از این دروس – که تحت عنوان رشته‏هاى تفسیر، کلام، تبلیغ، تاریخ و … شروع شده است – پرورش متخصص، در رشته‏هاى خاص مورد نیاز حوزه و جامعه است. این کار پر ارزش باعث مى‏شود که شخص علاوه بر اجتهاد در فقه و اصول، در یکى از رشته‏هاى علوم اسلامى متبحر شود، تا بتواند منشا خدمات مفیدى در حوزه و جامعه شود.

۵) دروس جنبى یا عمومى:

در حوزه علمیه قم و در بعضى شهرستان ها، هم زمان با دوره مقدمات و سطح، درس هایى تحت عنوان عقاید، تفسیر، اقتصاد، ملل و نحل، علوم قرآن، اخلاق، زبان های خارجی و مبانی کامپیوتر و… تعلیم داده مى‏شود که در رشد فکرى طلاب، استفاده از منبع و گسترش اطلاعات علمى آنها مؤثر است. این درس‏ها هر چند لازم است، ولى مرحله مستقلى در درس‏هاى حوزه محسوب نمى‏شود و معمولاً در کنار یکی از دیگر مراحل درسی تدریس می شود.[۱]

تحصیل دروس خارج در حوزه های علمیه

دورۀ سطح در حوزه طبق برنامه مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ده سال طول می کشد، البته اگر کسی توانایی داشته باشد می تواند این سطوح را زودتر به پایان برساند.

بعد از پایان سطح، درس خارج شروع می شود. درس خارج که معمولاً مشتاقان زیادی دارد، مدت آن نزد اساتید و مراجع عظام مختلف است. بعضی از علما “اصول” را در پنج سال بیان می کنند و در نزد بعضی بیش از ۱۵ سال طول می کشد. “فقه” هم معمولاً زمان نسبتاً زیادی را به خود اختصاص می دهد؛ چون با توجه به این که بیش از چهل عنوان موضوعات اصلی فقهی مطرح می شود، یک فقیه باید عمرش را در این راه بگذارد تا بتواند این موضوعات را تبیین و بررسی و تدریس کند.

مجتهد شدن بستگی به استعداد و توانایی هر شخص دارد، شاید یک نفر به همت پشتکار و استعداد خود بتواند با پنج سال شرکت در درس خارج به اجتهاد برسد، ولی دیگری نتواند بعد از پنجاه سال به آن دسترسی پیدا کند.

لازم به توضیح است، اجتهاد؛ ملکۀ استنباط است و فردی که درس های مقدمات و دروس سطح را خوب خوانده باشد، به ادبیات عرب مسلط باشد و به علم رجال و درایه و… آشنا و مبانی این علوم در ذهنش باشد، می تواند مجتهد شود. شرکت در درس خارج آشنایی به نحوۀ استنباط احکام است. به بیانی دیگر شرکت در درس خارج آشنایی به متد و روش استنباط احکام است. بقیۀ مسائل همان گونه که گفتیم بستگی به همت تلاش و توفیق الاهی دارد.

انگیزه تحصیل در حوزه های علمیه

بسیاری از افراد با ایمان و معتقد، به تحصیل در حوزه های علمیه علاقه مند هستند، اما به دلایلی نظیر عدم برنامۀ جامع و کامل، موفق به این مهم نشده و چه بسا دچار عذاب وجدان گشته اند؛به این علت روی سخن خود را به سوی چنین افرادی نموده، ابتدا مختصری در مورد تحصیل معارف اسلامی به عرض رسانده و سپس به نکات دیگری در این رابطه خواهیم پرداخت:

می دانیم در زمان رسول اکرم(ص) و ائمۀ گرامی (ع) این گونه نبوده است که اشخاص، تمام اشتغالات و مهارت های خود را کنار گذاشته و تنها به فراگیری علوم دینی بپردازند، بلکه حتی در میان یاران مخصوص امامان و راویان معتبر حدیث، افرادی را با شغل های مختلف مشاهده می نماییم.[۲] این افراد هم زمان با فعالیت در امور روزمره، به پژوهش در امور دینی نیز می پرداختند.

با چنین تحلیلی، تمام افراد با ایمان باید به دنبال کسب معارف اسلامی باشند و این مسئله به افرادی که به صورت تمام وقت در حوزه های علمیه تحصیل می نمایند منحصر نخواهد بود. بنابر این هر چند اکنون به دلیل تخصصی شدن علوم و گسترش دامنۀ آنها، لازم است همانند دانشگاه هایی که در زمینۀ دانش های گوناگون به پژوهش و تحقیق می پردازند، حوزه هایی نیز به فعالیت پرداخته، تا با جذب افراد علاقه مند و متدین، آنان را در روش های استفاده از منابع دینی به تخصص لازم برسانند، اما تشکیل چنین حوزه هایی نمی تواند موجب آن گردد تا دیگران لزومی به فراگیری معارف اسلامی در خود احساس ننمایند، بلکه واجب و لازم است که هر انسان متدینی با در نظر داشتن استعداد و ظرفیت خود در این مسیر قدم بردارد، چون آیات و روایات بسیاری که تشویق به آموختن دانش دینداری می نماید، شامل همۀ مخاطبان شده و همۀ مؤمنان را به نوعی طلبه بودن دعوت می نماید،[۳] همان گونه که در اولین مسئله رسالۀ عملیه حضرت امام (ره) و سایر مراجع نیز خاطر نشان گردیده است: “مسلمان باید به اصول دین یقین داشته باشد” و این امر، جز با تحقیق و مطالعه در زمینۀ دانش های دینی امکان پذیر نیست .

در مورد انتقادات به حوزه باید گفت که مطمئناً حوزه، خود را جامع و کامل و دور از هر انتقادی نمی داند، بلکه چه بسا افرادی که در رده های عالی حوزه هستند، به دلیل شناخت بهتر از نقاط قوت و ضعف آن، انتقاداتی بیش از سایرین نسبت به برخی مسائل حوزه داشته باشند، بلکه کلیۀ نظام های ایجاد شده توسط بشر غیر معصوم، بدون نقص و خالی از انتقاد نیست، اما این نکته نیز بدیهی است که تنها منتقد بودن به یک سیستم، نمی تواند دلیلی برای وارد نشدن به آن و شانه خالی کردن از مسئولیت باشد.

این تحلیل را که حوزه؛ مطمئن ترین مکان برای دریافت اندیشه های اسلامی است، صحیح می دانیم چون هم اساس پایه گذاری حوزه ها و هم انگیزۀ بیشتر اشخاصی که وارد حوزه می شوند، تحقیق در مورد اسلام و دین است و طبیعتاً در این محیط، بهتر می توان به آن چه اسلام در صدد بیان آن است دست یافت، اما باید این نکته را نیز در نظر داشته باشیم که اشخاص، بعد از ورود به حوزه نیز باید همان انگیزه های اولیه را حفظ و تقویت نموده و علاوه بر آن چه به طور سیستماتیک می آموزند، از طرفی به پژوهش ها و فعالیت های فوق برنامه پرداخته و از طرفی در تهذیب نفس خود بکوشند که این راز موفقیت افراد برجسته ای از حوزویان است که تبدیل به اسوه ای گردیده و دیگران با مشاهدۀ آنان به ورود در این راه تشویق می گردند.

اما در مورد این که تصمیم برخی مبنی بر انصراف از ورود به حوزه، صحیح بوده یا خیر؟ باید گفت که پاسخ به این سؤال، بستگی به شناخت دقیق اوضاع و احوال پیرامون آن افراد دارد و بر اساس آیات قرآن که هر انسان را در مورد نوع تصمیماتی که می گیرد، بیناتر از دیگران دانسته است[۴]، تنها خودشان می توانند با ارزیابی دقیق از شرایط، پاسخ گوی اصلی باشند و اصولاً مبنا و معیاری کلی وجود ندارد که بتوان بر اساس آن در مورد صحت تصمیم افراد در ورود به حوزه و یا انصراف از آن قضاوت نمود، امّا برخی نکات در این زمینه را عرضه می داریم:

۱٫ بر اساس روایات صادره از امامان معصوم(ع)، اشتغال به هر کاری که مورد نیاز مردم است، امری پسندیده و مطلوب است و از امیرالمؤمنین(ع) نقل است که خداوند مؤمنانی که حرفه ای داشته و در آن امین اند را دوست دارد.[۵]

۲٫ ورود به حوزه به طور معمول با دو انگیزه انجام می گیرد :

اول: این که فرد با ورود به حوزه، به خودسازی و بالا بردن دانش شخصی خود بپردازد، و دیگر: آن که با کمک آن چه آموخته است، به  آموزش و پرورش سایر انسان ها مشغول شود .

با توضیحاتی که ارائه شد، طلب دانش با انگیزۀ اول باید در تمام مؤمنان وجود داشته باشد، اما آموختن دانش با انگیزۀ دوم تنها تا زمانی لازم است که جامعه به آن نیازمند بوده و با پذیرش این مسئولیت توسط برخی افراد داوطلب، ضرورت آن از سایرین برداشته می شود.

بر این اساس هر چند که بر همگان واجب است دانش های اولیه دینی را فراگیرند و در حد امکانات و معلومات خود به امر به معروف و نهی از منکر نیز بپردازند، امّا لازم نیست تمام آحاد جامعه، متخصّص در شاخه های علوم دینی گردند. به عبارتی دیگر، تا زمانی که مردم نیاز به مبلغ دینی دارند، لازم و واجب است افرادی در این عرصه قدم گذارند. آیه ۱۲۲ سورۀ توبه نیز بر همین امر تأکید نموده و دستور می دهد که هنگام عزیمت مسلمانان به سوی جبهه های جنگ، عده ای از آنان در مدینه مانده و به تفقه در دین بپردازند تا بعد از بازگشت مجاهدان، آنان را از احکام الاهی آگاه سازند.

۳٫ بیان این مهم نیز ضروری است که افرادی وجود دارند که هم در دانشگاه و هم در حوزه و دست کم در یکی از آن دو موفق هستند، ولی در مقابل، افراد دیگری مشاهده می گردند که به دلیل عدم ثبات در تصمیم گیری و تزلزل اراده، از پیشرفت در هر دو راه بازمانده و تنها اطلاعات ناقصی از این دانش ها را در ذهن خود جمع کرده اند بدون این که بتوانند برای خود و جامعه، مفید باشند .

۴٫ در باره احساس گناه در عدم ورود به حوزه باید گفت که هر چند ورود به حوزه با انگیزه های الاهی امری بسیار مقدس است، اما این گونه نیست که لازم باشد تمام اشخاص به صورت رسمی وارد حوزه شوند و راه رسیدن به سعادت اخروی منحصر در ورود به حوزه باشد و اساساً ظرفیت پذیرش حوزه  هم محدود بوده و نمی تواند پاسخ گوی تمام داوطلبان باشد و توصیه می شود افرادی وارد حوزه شوند که صد در صد مسیر خود را مشخص نموده و در این راه دچار تردید و دودلی  نباشند.

منابع مالی حوزه های علمیه

یکی از افتخارات روحانیت و حوزه های علمیه شیعه استقلال مالی آنان است به این معنا که نهاد روحانیت شیعه در طول تاریخ پر افتخار خود به هیچ دولتی وابستگی اقتصادی و مالی نداشته است. بودجه حوزه های علمیه شیعه همواره از طریق وجوهات شرعیه (خمس و اوقاف و نذورات و… ) مردم متدین تأمین شده است. از روزگار گذشته تا کنون، افراد خیر  و متدین املاک زیادی (زمین ،باغ ، مزرعه، کارخانه، مغازه و پاساژ و…) را به صورت وقف در اختیار مسؤلین و متولیان مدارس و حوزه های علمیه قرار داده اند تا در جهت اداره حوزه های علمیه و افراد زیر پوشش آن به مصرف برسانند که نمونه های آن را در همه شهر های ایران بلکه در بسیاری از کشور های اسلامی می توان دید.

به افرادی که در حوزه های علمیه به تحصیل، تدریس، تحقیق، تبلیغ، مدیریت، کارهای اداری و … اشتغال دارند از طریق همین منابع مبلغی به عنوان شهریه یا کمک هزینه پرداخت می گردد. علاوه براین بسیاری از روحانیون پس از اتمام دروس حوزه های خود به کارهای دیگری نظیر تدریس در مدارس و دانشگاه ها، دفترداری اسناد و ازدواج ، قضاوت، وکالت و…. مشغول شده و از آن طریق زندگی خود را تأمین می کنند. برخی از روحانیون به دلیل تمکن مالی خانواده، زندگی آنان از نظر مالی تأمین بوده و همواره از گرفتن شهریه متداول در حوزه های علمیه بی نیاز بوده اند و حتی در موارد زیادی از مال شخصی خود به حوزه ها کمک کرده اند.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و برقراری جمهوری اسلامی زمینه های بیشتری برای ورود روحانیون به مشاغلی نظیر آموزش و پرورش، عقیدتی سیاسی ارگان های نظامی و انتظامی، دانشگاه ها ،مؤسسات تحقیقاتی دولتی و خصوصی، تألیف و چاپ و نشر کتاب  پیدا شده است که بسیاری از طلاب در این مشاغل انجام وظیفه کرده و زندگی خود را از این طریق اداره می کنند.

دانش های حوزه علمیه

(در حال تکمیل است)

فقه

(در حال تکمیل است)

کلام

(در حال تکمیل است)

فلسفه

(در حال تکمیل است)

عرفان

(در حال تکمیل است)

اهداف و وظایف حوزه علمیه

(در حال تکمیل است)

تحقیق و پژوهش

(در حال تکمیل است)

تهذیب و خودسازی

(در حال تکمیل است)

پرورش عالمان دینی

(در حال تکمیل است)

تبلیغ و هدایت جامعه

(در حال تکمیل است)

حوزه های علمیه جهان در طول تاریخ

(در حال تکمیل است)

حوزه های علمیه حجاز

(در حال تکمیل است)

حوزه علمیه مکه

(در حال تکمیل است)

حوزه علمیه مدینه

(در حال تکمیل است)

حوزه علمیه احساء

(در حال تکمیل است)

حوزه های علمیه عراق

(در حال تکمیل است)

حوزه علمیه نجف

(در حال تکمیل است)

حوزه علمیه کربلا

(در حال تکمیل است)

حوزه علمیه سامراء

(در حال تکمیل است)

حوزه علمیه حلب

(در حال تکمیل است)

حوزه های علمیه ایران

(در حال تکمیل است)

حوزه علمیه قم

(در حال تکمیل است)

حوزه علمیه خراسان

(در حال تکمیل است)

حوزه علمیه اصفهان

(در حال تکمیل است)

حوزه های علمیه جبل عامل

(در حال تکمیل است)

علما و بزرگان حوزه های علمیه

(در حال تکمیل است)

حوزه علمیه در عرصه مبارزه و سیاست

(در حال تکمیل است)

وحدت حوزه و دانشگاه

(در حال تکمیل است)



[۱]برگرفته از پایگاه حوزه hawzah.net به نقل از روزنامه جمهورى اسلامى، ش ۳۶۴۵، ص ۱۲ و ش ۳۵۶۷،ص ۱۲٫ شیوه‏هاى تحصیل و تدریس در حوزه‏هاى علمیه ص ۲۷ با اندکی تصرف.

[۲]. همانند حسن و یوسف و یعقوب بزاز ، سعید سمان (روغن فروش)، حسن بن محبوب زراد (زره ساز)، زید شحام (پی فروش) و بسیاری از راویان دیگر که به کارهای لازم در آن زمان اشتغال داشتند.

[۳].  به عنوان نمونه  آیه ۹ سوره زمر پرسشی را طرح می نماید که آیا دانایان و نادانان برابرند؟ و هم چنین ر.ک: باب فضیلت دانش که  از اولین باب های کتاب اصول کافی است.

[۴]. قیامت ، ۱۴؛ اسراء، ۱۴٫

[۵]. کلینی ،محمد بن یعقوب، کافی، ج ۵ ، ص ۱۱۳، دار الکتب الاسلامیه ، تهران ، ۱۳۶۵ هـ ش.




کلیدواژه ها: , , , , ,



ثبت نظر


+ 6 = 8