دایره المعارف اسلام پدیا » نقش جهاد در جامعه اسلامی
منوی اصلی

نقش جهاد در جامعه اسلامی

تاریخ: ۰۵ تیر ۱۳۹۰ در باب: جهاد

جهاد در راستاى وظیفه تبلیغ و هدایت و اجراى تعالیم اسلام تشریع شده است نه براى این که مردم به اجبار ایمان بیاورند. همه تجاوز را بد مى دانند اما هر جنگى تجاوز نیست و آن جنگى که به منظور دفاع از خود یا ملت و حقوق آنان صورت مى گیرد نه تنها بد نیست، بلکه مقدس شمرده مى‏شود.

در قرآن هم به این نوع از جهاد اشاره شده است.[۱] اما باید توجه نمود که حقوق، گاه شخصى و یا محدود به یک ملت است، گاه از محدوده یک شخص و یک ملت فراتر است و مربوط به همه انسان ها مى باشد، مثلاً حق آزادى که اختصاص به یک ملت و یا شخص ندارد، بلکه حقّ همه انسانهاست که باید از این نعمت بهره مند باشند و دفاع از چنین حقى حتى نیاز ندارد که از طرف مقابل تقاضاى کمکى بشود.

به عبارت دیگر، ممکن است کسى که در اسارت به سر مى‏برد و در غل و زنجیر است، خودش متوجه نباشد و تقاضاى کمک هم نکند، اما اگر فردى از این امر آگاه باشد و توان نجات او را هم داشته باشد، در چنین صورتى اگر به نجات و رهایى او اقدام کند، همه از چنین عملى به عنوان “دفاع مشروع” ستایش مى کنند و چون جنبه شخصى و ملى ندارد و به جنبه انسانى مربوط است با تقدس بیشترى از آن یاد مى کنند.[۲]

بنابراین، دفاع از حق فطرى انسان ها لازم و مبارزه با عامل کفر و شرک ضرورى است؛ همان طور که اگر فرد یا گروهى خواستند به حیات ظاهرى فرد یا جامعه اى آسیب برسانند و آنها را از بین ببرند، دفاع لازم است، به همان صورت اگر فرد یا گروهى درصدد بودند تا حیات معنوى فرد یا جامعه اى را مصدوم نموده و آنها را کافر کنند یا جلوى اسلام (و ایمان) آنان را بگیرند، دفاع لازم خواهد بود.

از این رو جنگ و جهاد نیز که از مهمترین برنامه هاى دینى اسلامى به شمار مى‏رود، حتماً باید همراه با شاخصه هاى اصلى آن که رحمت و احیاى حقوق انسانى و دفع خارهاى راه سعادت و حیات معنوى مى باشد، در نظر گرفته شود. “لولا دفع اللَّه الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض و لکن اللَّه ذوفضل على العالمین”[۳] “لولا دفع اللَّه الناس بعضهم ببعض، لهدمت صوامع و بیع و صلوات و مساجدُ یذکر فیها اسم اللَّه کثیراً”.[۴] و حفظ زمین از تباهى و صیانت مراکز مذهبى از ویرانى، رحمتى است که بدون دفع مهاجم و طرد مزاحم ممکن نخواهد بود، لذا دفع اینگونه از موانع و برداشتن این خارهاى راه و رجم و رمى راهزن ها جزو کارهاى خیر و از مصادیق بارز رحمت الاهى به شمار خواهد آمد.[۵]

خلاصه این که پیامبر عظیم الشأن اسلام، مسئول ایمان مردم نیست ولی  وظیفه داشت که محیط و فضا را براى پذیرش اختیارى ایمان از طرف مردم، فراهم سازد و امر به معروف و نهى از منکر و جهاد ابتدایى هم در همین راستا، در اسلام تشریع شده است.[۶]


[۱]. “قاتلوا فى سبیل اللَّه الذین یقاتلونکم”، (بقره، ۱۹۰)؛ “اذن للذین یقاتلون بانهم ظلموا…” (حج، ۴۱ – ۳۸)؛ “وقاتلوا المشرکین کافه کما یقاتلونکم کافه” (توبه، ۳۶).

[۲]. در قرآن هم آمده است: “ومالکم لاتقاتلون فى سبیل اللَّه والمستضعفین…”، (نساء، ۷۵)، چرا در راه خدا و در راه مردان و زنان و کودکانى که به دست ستمگران، تضعیف شده اند پیکار نمى کنید. پس براى نجات مظلومین از چنگال اسارت مستکبرین باید جنگید و چنین جنگى دفاع از حق انسانى تلقى مى شود و در اسلام فقط جنگ دفاعى تجویز شده است، اما مفهوم جنگ دفاعى از شمول و گستردگى خاصى برخوردار است. (جنگ و جهاد ابتدایى مصطلح نیز ماهیت دفاعى دارد).

[۳]. بقره، ۲۵۱، “اگر خدا بعضى از مردم را به وسیله بعضى دیگر دفع نمى‏کرد، زمین تباه مى شد، ولى خدا بر جهانیان فضل و کرم خویش را ارزانى مى دارد”.

[۴]. حج، ۴۰، “اگر خدا بعضى را به وسیله بعضى دیگر دفع نکرده بود، صومعه ها و معابد یهود و نصارا و مسجدهایى که نام خدا به فراوانى در آن برده مى شود، ویران مى گردید.

[۵]. ر.ک: جوادى آملى، عبداللَّه، حماسه و عرفان، ص ۲۳ – ۲۷٫

[۶]. براى آگاهى بیشتر رجوع شود به: تفسیر المیزان، ج ۲، ص ۶۱ – ۷۱ ؛ ج ۲، ص ۳۴۲ – ۳۴۳ ؛ ج ۶، ص ۱۶۲ – ۱۶۵٫




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


3 + 7 =