دایره المعارف اسلام پدیا » مفهوم شناسی عدل
منوی اصلی

مفهوم شناسی عدل

تاریخ: ۰۷ تیر ۱۳۹۰ در باب: عدل

“عدل” در لغت به معناى “میانه روى” و اجتناب از افراط و تفریط است و اگر با “عن” متعدّى شود، به معناى عدول و انصراف مى آید. این واژه به معناى مثل و هم اندازه (معادل) نیز به کار گرفته مى شود و گاه به معناى بدل و جانشین و فدیه است.[۱] اما در علم کلام و عقاید و… از حیث معانى زیر مورد بررسى قرار مى گیرد:

۱٫ “عدل” به معناى تعادل و تساوى و عدم تبعیض؛ وقتى که استحقاق ها مساوى باشند.

۲٫ “عدل” به معناى دورى از گناهان کبیره و عدم اشتهار به فسق، البته بیشترین کاربرد عدل به این معنا، در علم فقه است، لکن در کلام نیز در بحث امامت و ولایت فقیه مورد استفاده واقع مى شود.

۳٫ “عدل” با مفهومى اخلاقى به معناى رعایت حقوق دیگران در مقابل ظلم به معناى تجاوز به حقوق دیگران.

۴٫ “عدل” با مفهومى اجتماعى به معناى توزیع عادلانۀ امکانات اجتماعى و امکان بهره ورى یکسان مردم از امکانات تربیتى، فرهنگى، علمى، اقتصادى و رفاهى.

۵٫ “عدل” به معناى متعادل، موزون و قرار گرفتن هر چیزى در جاى مناسب خود، به این منظور که آن چیز در پى تعامل با سایر امور، نظامى احسن بسازد و عالم هستى را به سوى هدفى معین سوق دهد. این معنا از آن جا که نگاهى به کل نظام هستى دارد، مفهومى فلسفى قلمداد مى شود.

۶٫ “عدل” به معناى رعایت استحقاق ها در مقام تشریع، قضاوت، حساب رسى و اعطاى پاداش یا اعمال مجازات و عقاب در مقابلِ ظلم به معناى کم نهادن از دستمزد مناسب استحقاق، یا عقاب بیش از مقدار مناسب با جرم و عصیان.

در قرآن کریم[۲] نیز واژۀ عدل در معانى لغوى و اصطلاحى مختلف آن به کار برده شده است، اما اکثر موارد آن، به صورت نفى ظلم از خداوند در مقام ثواب و عقاب در دنیا یا آخرت است.

در سایر موارد، قسط و عدل را هدفى مهم براى بعثت انبیا دانسته و انبیا و سایر مردم را به رعایت عدالت و احترام به حقوق یک دیگر و عدم تجاوز به حقوق دیگران دعوت نموده و یا به قضاوت عادلانه و منصفانه دستور داده است. به علاوه، خلقت آسمان ها و زمین و انسان را متعادل و متوازن معرفى مى نماید.

از میان معانى فوق، عدل الاهی در مقام ثواب و عقاب بیش از بقیه مورد بحث و بررسى و نقض و ابرام واقع شده است.

منابع و مآخذ:

۱٫ سبحانى، جعفر، الالهیات، ج ۱- ۳، ص ۲۹۰ – ۲۷۳ و ص ۳۱۰ – ۳۰۱، مرکز جهانى علوم اسلامى، چاپ دوم، ۱۴۰۹ هـ ق.

۲٫ سبحانى، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، ج ۲، ص ۳۳۴ – ۳۲۹، مرکز مدیریت حوزه، چاپ دوم، قم، ۱۳۶۶٫

۳٫ شهرستانى، عبدالکریم، الملل و النحل، ج ۱ – ۲، ص ۴۷ و ۴۸، الانجلو مصر، چاپ دوم، ۱۳۷۵ه ق، مصر.

۴٫ حلبى، ابى الصلاح، تقریب المعارف، ص ۹۲ – ۸۸ و ۷۱، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۳۶۳ ،قم.

۵٫ علم الهدى، سید مرتضى، الذخیره، ص ۲۵۵ – ۲۱۱، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۱ ق، قم.


[۱]. ر.ک: مصباح المنیر، ج ۱ – ۲، ص ۳۹۶ – ۳۹۷٫

[۲]. ر.ک: کشف الآیات، واژه هاى عدل، قسط، ظلّام.




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


+ 6 = 9