دایره المعارف اسلام پدیا » لوازم مختلف عدل
منوی اصلی

لوازم مختلف عدل

تاریخ: ۰۷ تیر ۱۳۹۰ در باب: عدل

عدل داراى لوازمى است که در فقه یا کلام، مورد استفاده و بررسى واقع شده اند. آنها عبارت اند از:

الف. عدل در تکوین:

هر مخلوقى متعادل و متوازن خلق شده است و اجزاى آن به گونه اى تعبیه شده ‏اند که بتوانند در مجموع، آن موجود را به کمال لایق برسانند. از آن سوى به هر موجودى در عالم آفرینش نقشى خاص داده شده، تا کل عالم هستى نیز به صورت منسجم و هماهنگ به سوى هدفى از پیش مقرر شده، حرکت نماید.

ب. عدل در عالم تشریع:

عدل تشریعى دو ملازمه دارد:

۱٫ قبح عقاب بلا بیان:[۱] خداوند کسى را به خاطر ترک تکلیف از روى جهل، (البته اگر قاصر باشد نه مقصر) عقاب نخواهد نمود؛ از این روی اگر کسى با مبلغ و منذرى مواجه نگردید تا با دین آشنا شود و توان مهاجرت و تحقیق را نیز نداشت، مستضعف محسوب مى شود؛ و به دلیل اعمال جاهلانۀ خویش عقاب نمى شود. از آن سوى در مواردى نیز که دستورى خاص از جانب شرع نرسیده است، حکم به جایز بودن آن عمل مى شود.

۲٫ قبح تکلیف بما لایطاق:[۲] خداوند بیش از توان انسان از او تکلیفى نخواسته و عسر و حرج را از کسانى که معذورند، برداشته است.[۳] از هر کسى تنها در حد توانش انتظار مى رود و اعمالش نیز طبق توانایى هایش ارزیابى مى شود. اگر نیک باشد، پاداش داده مى شود و اگر زشت باشد، معاقبه مى گردد.

ج. عدل در محشر:

خداوند در روز قیامت با توجه به موارد فوق به عدالت حکم مى کند.

د. عدل در اجراى حکم:

خداوند در اجراى حکم نیز به عدالت عمل مى کند؛ نیکان را پاداش و بدکاران را عقاب مى نماید.

قابل توجه است که در ادعیۀ امامان معصوم‏ (ع) همواره از عدالت خداوند به او پناه برده شده است و در قرآن نیز صفت عدل به صورت سلب ظلم به خداوند نسبت داده شده است. رمز آن این است که اطاعت از حق و عبادت او آن گونه که شایستۀ او است، و شکر نعمات او به گونه اى که جبران نعمات و هدایاى الاهی را بنماید، در توان کسى نیست؛ چرا که توفیق اطاعت و شکر او نیز خود تفضلى دیگر و موهبتى دیگر است و شکرى جدید را مى طلبد.

از سوى دیگر، اطاعت و تشکر در مقابل نعماتى است که در دنیا در اختیار ما نهاده شده است. بنابراین ثواب اخروى، چیزى جز تفضل و عنایتى مضاعف نیست؛ یعنى از آن جا که رحمت الاهی بر غضبش مقدم است و خداوند رحمت را بر خود واجب نموده،[۴] سنت الاهی بر دادن پاداش دوباره در مقابل اطاعت و تشکر واقع شده است؛ به همین جهت چندین برابر اعمال حسنۀ مؤمنان، به آنها پاداش مى دهد، نه فقط به قدر استحقاقشان، و از عذاب اخروى مجرمان نیز به انحاى مختلف: از راه بلایاى دنیوى، سکرات مرگ و قبر و محشر و شفاعت مى کاهد، به آنها تخفیف مى دهد و آنها را به اندازۀ استحقاقشان مؤاخذه نمى کند.

از این رو خداوند در مقام ثواب و عقاب اهل فضل، جود، احسان، عفو و مغفرت است، نه اهل عدل. احسان و تفضل و کرم و جود از حیث ارزش اخلاقى برتر از عدالت اند. در نتیجه، او فوق عدل است؛ چون حاکم و مولاى مطلق و خیر محض و رحمت واسعه است.

شایان ذکر است که اعتقاد به عدالت الاهی در تمامى ابعاد آن، داراى آثار علمى و عقیدتى و عملى فراوانى است. این اعتقاد، در ارایۀ دلیل هاى اثبات نبوت و امامت و معاد مورد استفاده قرار مى گیرد و در استنباط احکام نیز نقشى عظیم را ایفا مى کند. با امید به عدل الاهی در قیامت، صبر در مقابل ظلم و ستم دیگران (در صورت عجز از دفاع و دفع ظلم) آسان تر و مؤمنان به انجام حسنات و سبقت بر خیرات و اقامۀ عدل و قسط در جامعه و رعایت حقوق یکدیگر تشویق مى‏شوند.

منابع و مآخذ:

۱٫ مطهرى، مرتضى، عدل الاهی، سال ۵۷، ص ۶۶ – ۵۹، چاپ دهم.

۲٫ طوسى، خواجه نصیر الدین، کشف المراد، ص ۳۶۷ – ۳۵۶، شکورى، چاپ چهارم، سال ۷۳، قم.

۳٫ مصباح یزدى، محمد تقى، آموزش عقاید، ج۱-۲، سازمان تبلیغات اسلامى، چاپ دوازدهم، سال ۷۶، قم، ص ۱۹۹ – ۱۹۰، (درس ۲۰).

۴٫ مصباح یزدى، محمد تقى، اخلاق در قرآن، ج ۱، ص ۷۲، مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى (قدس سره)، قم.

۵٫ سعیدى مهر، محمد، آموزش کلام اسلامى، ج ۱، ص ۳۲۵ – ۳۱۳، چاپ دوم، سال ۸۱، قم.


[۱]. اسراء، ۱۵٫

[۲]. بقره، ۲۳۳ و ۲۸۶ ؛ انعام، ۱۵۲ ؛ اعراف، ۴۲ ؛ مؤمنون، ۶۲٫

[۳]. فتح، ۱۷؛ نور، ۶۱؛ حج، ۷۸؛ توبه، ۹۱؛ مائده، ۶٫

[۴]. انعام، ۱۲ و ۵۴٫




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر


6 + = 10