دایره المعارف اسلام پدیا » خاتمیت و امامت
منوی اصلی

خاتمیت و امامت

تاریخ: ۲۳ تیر ۱۳۹۰ در باب: امامت

بی گمان پیامبر اسلام “خاتم النبیین” است و پس از او نزول وحی تشریعی از آسمان منقطع گردیده است. همان طور که امیر المؤمنین علی (ع) در حال غسل دادن بدن مبارک پیامبر خاتم فرمودند: “همانا که با مرگ تو (پیامبر) چیزی از ما بریده شد که با مرگ غیر تو بریده نمی‌شد و آن نبوت و اخبار آسمان بود”.[۱] از این رو اعتقاد به این اصل (خاتمیت) از اصول اسلامی به شمار می آید.

چند نکته در رد شبهۀ تعارض امامت با خاتمیت قابل ذکر است:

۱٫ از جمله عواملی که باعث بروز چنین شبهه می شود، عدم تفکیک بین نبوت و امامت است. نبی در اصطلاح علم کلام به کسی گفته می شود که ضمن دارا بودن صفاتی؛ مانند: علم، عصمت و واجب الاطاعه بودن، باید ادعای نبوت و نزول وحی از طرف خدا و در صورت لزوم از معجزه برخوردار باشد. بنابراین، در نبوت، نزول وحی و وجود معجزه از مؤلفه های اساسی آن به شمار می آیند که مختص پیامبران است و امامان معصوم (ع) هیچ گاه ادعای چنین مؤلفه ها را نداشته و شیعیان آنها هم هیچ­گاه پیشوایان خود را به آن حد (نبوت و نزول وحی تشریعی) ارتقا ندادند، تا معارض با خاتمیت باشد و موجب غلو شود.

۲٫ هیچ تنافی بین خاتمیت و برخورداری عده ای از علوم غیر اکتسابی و حجت آفرین، در عصر خاتمیت نیست. در قرآن اشاره شده است، عده ای (غیر پیامبران) هستند که به آنها “علم عطا شدگان” گفته می شود که بدون کسب به آنها عطا شده است: “هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فی‏ صُدُورِ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْم‏ “،[۲] اگر چه صاحبان این علوم از منت های رحمت الاهی برخوردارند، ولی نبی نیستند و صرف دیدن ملک یا پس پرده شهادت، نبوت نمی آورد. فرشته الاهی بر مریم ظاهر شد و عیسی (ع) را به او هدایت کرد، اما مریم پیامبر نشد”. بنابراین، علومی که امامان (ع) برخوردارند، از این قبیل بوده، پس منافاتی ندارد که امامان (ع) از چنین حالتی برخوردار باشند، ولی پیامبر نباشند.

ناگفته نماند مأخذ علوم ائمه فراوان است که از جملۀ آنها الهام است که نوعی وحی غیرتشریعی است که به غیر انبیا هم نازل می شود و امامان (ع) از جملۀ آنها هستند.[۳] یکی دیگر از راه های به دست آوردن علم امامان (ع) آن است که علم از طرف پیامبر اکرم (ص) به آنها به ارث گذاشته شده است. از محدثان شیعه و سنی روایت شده که علی (ع) فرمود: “علمنی رسول الله الف باب، کل باب یفتح الف باب”؛[۴] پیامبر خدا به من هزار باب علم آموخت که هر باب هزار باب دیگر را می گشود. انتقال کامل این علوم فقط به علی بن ابی طالب (ع) صورت گرفت و ایشان را پس از پیامبر (ص) “باب علم نبی” ساخته که این علم از نوع علم غیر اکتسابی است که خداوند هر کسی را که بخواهد به او عطا می کند. به همین دلیل، ‌این علم برای دریافت کنندگان حجت است و از این رو است که پیامبر (ص) صاحبان (عترت) این علوم را در کنار قرآن قرار داده است: “انی تارک فیکم الثقلین؛ کتاب الله و عترتی …”.[۵] بنابراین، مفاد خاتمیت این نیست که پس از ختم نبوت، قول اولیای معصوم (ع) حجیت نداشته باشد. تحلیل درست و منطقی خاتمیت نشان می دهد که حجیت قول امامان (ع) در فراسوی اختصاصات پیامبر (ص)، هیچ مانعی برای حجیت ندارد. بنابراین، ادعای عصمت، علم لدنی و هم چنین ارتباط با عالم غیب از طریق الهام و وحی غیر تشریعی، ملازمه ای با نبوت نداشته و هیچ یک از اندیشمندان شیعه، چنین قصدی را ندارند.

۳٫ مدعیان تئوری تعارض امامت با خاتمیت می کوشند با توسل به خاتمیت، پیامبر خاتم (ص) را آخرین حجت الاهی معرفی کنند،و شأن و منزلت امامان معصوم (ع) را به حد انسان های معمولی فرو کاهند. ولی منتقدین اگر بر این باور اند که حداقل پیامبر اسلام یک شخصیت حقوقی دارد، باید او را حجت الاهی به حساب آورند و کلام او را بدون دلیل بپذیرند.[۶] به طور قهری حداقل باید به لوازم ادعای خود پایبند باشند؛ یعنی روایاتی که از پیامبر خاتم در مقام و منزلت امام علی (ع) وارد شده را بپذیرند. اگر به کلام پیامبر اکرم (ص) نیم نگاهی بیندازیم، پیدا است که حضرت علی (ع) و شخص پیامبر به امر خداوند دارای شخصیت حقوقی هستند که لازمۀ آن، جعل حجیت و مقام ولایت برای آن امام معصوم (ع) است.

پیامبر اسلام (ص) در حدیث منزلت[۷] و دیگر روایات و هم چنین آیات متعدد قرآن، مقام امامت و ولایت به معنای مرجعیت دینی و جانشینی پیامبر در شئونات دینی را به امام معصوم واگذار کرده است که لازمۀ آن حجیت اقوال و افعال آن حضرت برای عموم مسلمانان است. در این قسمت به بعضی از آن آیات و روایات اشاره می‌شود.

۱٫ خداوند در قرآن، ولی مؤمنان را خداوند، پیامبر و کسانی که در حال رکوع زکات می دهند معرفی می کند: “انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلاه و یؤتون الزکاه و هم راکعون”.[۸] پیامبر گرامی اسلام در روایات متعدد مصداق جملۀ “یؤتون الزکاه و هم راکعون” را امیرالمؤمنین (ع) معرفی می کند.[۹]

۲٫ آیه ای از قرآن، مؤمنان را به اطاعت از خدا و رسول او و اولی الامر، امر می کند: “اطیعوالله و اطیعوالرسول و اولی الامر منکم”.[۱۰] و پیامبر (ص) در روایات متعدد “اولی‌الامر” را بر حضرت علی (ع) تفسیر می کند.[۱۱] و آن حضرت (ص) در روایاتی به اطاعت از امام علی (ع) امر می کند از جملۀ آنها می فرماید: “و ان امامکم علی بن ابی طالب، فناصحوه فصدقوه؛ فان جبرئیل اخبرنی بذلک”.[۱۲]

در این زمینه، روایات فراوانی وجود دارند که از ذکر آنها صرف نظر می کنیم.



[۱]. نهج البلاغه، خطبه ۲۳۵٫

[۲]. عنکبوت، ۲۹٫

[۳]. به دلیل عقلی (تحلیل عقلی) خاتمیت، مأخذ علم امام مراجعه شود.

[۴]. کنزالعمال، حدیث ش ۳۶۳۷۲؛ اصول کافی، ج ۱، ص ۲۳۹٫ (با کمی تفاوت)

[۵].  حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۲۷، ص ۳۴،،قم، موسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق.

[۶]. سروش، عبدالکریم، بسط تجربۀ نبوی، ص ۱۳۲-۱۲۳٫

[۷]. کلینی، کافی، ج ۸، ص ۱۰۶، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش؛ “قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَهِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی”.

[۸] . مائده، ۵۵٫

[۹] . محمدی ری شهری، موسوعه الامام علی (ع)، ج ۲، ص ۱۹۷٫

[۱۰]. نساء، ۵۹٫

[۱۱]. محمدی ری شهری، موسوعه الامام علی (ع)، ج ۲، ص ۱۲۹ و ۱۶۹٫

[۱۲]. شیخ صدوق، الامالی، ص ۵۶۵٫




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


2 + 3 =