دایره المعارف اسلام پدیا » عذاب به وسیله آزمایش الاهی
منوی اصلی

عذاب به وسیله آزمایش الاهی

تاریخ: ۱۸ خرداد ۱۳۹۰ در باب: امتحان (آزمایش)

موضوع بحث ما در این مقاله آیه ۴۸ سوره بقره است. خداوند متعال در این آیه به یکى از نعمت هاى بزرگى که به قوم بنى اسرائیل ارزانى داشته اشاره مى‏کند و آن نعمت آزادى از چنگال ستمکاران است که از بزرگترین نعمت هاى خدا است:

شما را  از دست فرعونیانی که شما را به شدیدترین وجه آزار مى‏دادند (پسرانتان را سر مى‏بریدند، و زنان شما را براى کنیزى و خدمت، زنده نگه مى‏داشتند) آزاد کرد. و در این ماجرا آزمایش سختى از سوى پروردگارتان براى شما بود” و از آنجا که فعل مضارع معمولاً معناى دوام و استمرار را مى‏بخشد، درمى‏یابیم که بنى اسرائیل به طور مداوم تحت شکنجه فرعونیان بوده‏اند) و با چشم خود مى‏دیدند که پسران بى‏گناهشان را سر مى‏برند، و از سوى دیگر دخترانشان را به کنیزى مى‏بردند، و از این گذشته خودشان نیز دائماً تحت شکنجه بوده و بردگان و خدمتگزاران و کارگران قبطیان و دار و دسته فرعون محسوب مى‏شدند.

مهم این است که قرآن، این جریان را یک آزمایش سخت و عظیم، براى بنى اسرائیل مى‏شمرد (یکى از معانى” بلاء” آزمایش است) و به راستى تحمّل این همه ناملایمات، آزمایش سختى بوده است.[۱] اما چرا فرعون به خاطر این اعمالش که وسیله امتحانات الاهی است عذاب می شود؟

برای روشن شدن پاسخ این پرسش باید توجه داشت حوادثی که در جهان اتفاق می افتد دارای ابعاد مختلفی است یک حادثه ممکن است برای فردی عذاب باشد و برای فرد دیگری امتحان و برای سومی موجب ترفیع درجه و مقام در پیشگاه خداوند شود. امام علی(ع) فرمود :”بلاء و حوادثی که اتفاق می افتد وسیله ادب کردن ظالمان و امتحان مؤمنان و بالا رفتن درجات مؤمنان و کرامت اولیاء الاهی است. “[۲] از طرف دیگر یکی از سنت های تغییر ناپذیر الاهی امتحان و آزمایش بندگان است. قرآن در زمینه این سنت الاهی می فرماید :” آیا مردم گمان کردند همین که بگویند: «ایمان آوردیم»، به حال خود رها مى‏شوند و آزمایش نخواهند شد؟! ما کسانى را که پیش از آنان بودند آزمودیم (و اینها را نیز امتحان مى‏کنیم).”[۳] این امتحان با اسباب و وسائل و حوادث مختلف و متفاوتی انجام می شود. بعضی از اشخاص با فقر و بعضی دیگر با ثروت، بعضی با بیماری و برخی با سلامتی، گروهی با قدرت و جمعی با ضعف و ناتوانی، ملتی با سیل و زلزله و مردمان دیگر با آسایش و راحتی ، بعضی با خیر و بعضی با شر و….مورد امتحان الاهی قرار می گیرند. قرآن در بیان تنوع آزمایش ها می فرماید: “و شما را با بدی ها و خوبی ها آزمایش مى‏کنیم و سرانجام بسوى ما بازگردانده مى‏شوید! “[۴] همچنین در جای دیگر در باره نحوه آزمایش  می فرماید” … و این چنین بعضى از آنها را با بعض دیگر آزمودیم‏..”[۵] یعنی بعضی از شما را به وسیله بعض دیگر آزمایش می کنیم.

در بعضی از مواقع خداوند ظالمین را وسیله امتحان افراد دیگر قرار می دهد در حالی که خود ظالم توجه ندارد که وسیله امتحان الاهی قرار گرفته است. و این که ظالم وسیله امتحان قرار گرفته است چیزی از زشتی کار او و استحقاق او برای عذاب نمی کاهد؛ زیرا خداوند به او امر نکرده که وسیله آزمایش قرار بگیرد بلکه تکویناً شرایط را به گونه ای مهیا کرده که هرگاه ظالمی با اختیار و اراده خود ظلمی را مرتکب شود، خداوند با همین ظلم او، افراد دیگری را امتحان می کند، اما از جهت دیگر این ظلم از آن جهت که فعل اختیاری این فرد است عقاب دارد و ظالم به خاطر ارتکاب آن عذاب می شود .

همان طوری که در نقطۀ مقابل، در بسیاری از موارد خداوند دین خود را به واسطه ظالمین مورد تأیید قرار داده و یاری می کند. پیامبر اکرم (ص ) فرمود: “خداوند این دین (اسلام) را به وسیله افرادی که هیچ اهلیتی نداشتند یاری می کند”.[۶] گرچه گاهی عمل ظالمانه این افراد کافر یا ظالم باعث تأیید و تقویت دین می شود، اما آنان هیچ اجر و پاداشی از انجام این عمل نمی برند.

با این توضیح معنای آیه مورد نظر روشن شد و مشخص گردید این که عمل فرد ظالمی وسیله آزمایش الاهی باشد قبح و بدی کار او را از بین نبرده و چیزی از عذاب او کم نمی کند؛ زیرا خداوند او را به انجام این آزمایش امر نکرده است بلکه فعل ظالمانه او وسیله آزمایش قرار گرفته است.

 


[۱]. مکارم شیرازى ناصر ‏تفسیر نمونه، ج‏۱، ص ۲۴۸و ۴۲۹(با اندکی تصرف)، نشر دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، ۱۳۷۴ ش‏.

.[۲] محدث نوری، مستدرک‏الوسائل، ج ۲، ص ۴۳۸، ۲۴۰۰- ۲۳- جَامِعُ الْأَخْبَارِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِنَ الْبَلَاءَ لِلظَّالِمِ أَدَبٌ وَ لِلْمُؤْمِنِ امْتِحَانٌ وَ لِلْأَنْبِیَاءِ دَرَجَهٌ وَ لِلْأَوْلِیَاءِ کَرَامَهٌ ،انتشارات آل البیت ،قم ۱۴۰۸ه-ق

[۳] .عنکبوت،۲و۳:” أَ حَسِبَ النَّاسُ أَن یُترَْکُواْ أَن یَقُولُواْ ءَامَنَّا وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ(۲)وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِن قَبْلِهِم‏”

[۴] .انبیاء، ۳۵:” وَ نَبْلُوکُم بِالشَّرِّ وَ الخَْیرِْ فِتْنَهً  وَ إِلَیْنَا تُرْجَعُونَ “

[۵] .انعام،۵۳:” :”وَ کَذَالِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُم بِبَعْضٍ…”

[۶] .کلینی ،محمد بن یعقوب، الکافی ج : ۵ ص : ۱۹:”… إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَنْصُرُ هَذَا الدِّینَ بِأَقْوَامٍ لَا خَلَاقَ لَهُمْ …” نشر دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، ۱۳۶۵ ه-ش. ‏




کلیدواژه ها: , , , , , ,



ثبت نظر


+ 5 = 10