دایره المعارف اسلام پدیا » مقدار ارث پدر، مادر و همسر از میت مرد
منوی اصلی

مقدار ارث پدر، مادر و همسر از میت مرد

تاریخ: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۰ در باب: ارث

در باره سهام ارث و کیفیت تقسیم آن در آیات ۱۱و ۱۲ سورۀ نساء آمده است: خداوند در باره فرزندانتان به شما سفارش مى‏کند که سهم (میراث) پسر، به اندازه سهم دو دختر باشد و اگر فرزندان شما، (دو دختر و) بیش از دو دختر باشند، دو سوم میراث از آن آنها است و اگر یکى باشد، نیمى (از میراث،) از آن او است. و براى هر یک از پدر و مادر او، یک ششم میراث است، اگر (میت) فرزندى داشته باشد و اگر فرزندى نداشته باشد، و (تنها) پدر و مادر از او ارث برند، براى مادر او یک سوم است (و بقیه از آن پدر است) و اگر او برادرانى داشته باشد، مادرش یک ششم مى‏برد (و پنج ششم باقیمانده، براى پدر است). (همه اینها،) بعد از انجام وصیتى است که او کرده، و بعد از اداى دین است- شما نمى‏دانید پدران و مادران و فرزندانتان، کدام یک براى شما سودمندترند!- این فریضه الاهى است و خداوند، دانا و حکیم است.

و براى شما، نصف میراث زنانتان است، اگر آنها فرزندى نداشته باشند و اگر فرزندى داشته باشند، یک چهارم از آن شما است پس از انجام وصیتى که کرده‏اند، و اداى دین (آنها). و براى زنان شما، یک چهارم میراث شما است، اگر فرزندى نداشته باشید و اگر براى شما فرزندى باشد، یک هشتم از آن آنها است بعد از انجام وصیتى که کرده‏اید، و اداى دین. و اگر مردى بوده باشد که کلاله [خواهر یا برادر] از او ارث مى‏برد، یا زنى که برادر یا خواهرى دارد، سهم هر کدام، یک ششم است (اگر برادران و خواهران مادرى باشند) و اگر بیش از یک نفر باشند، آنها در یک سوم شریک هستند پس از انجام وصیتى که شده، و اداى دین به شرط آن که (از طریق وصیت و اقرار به دین،) به آنها ضرر نزند. این سفارش خدا است و خدا دانا و بردبار است.[۱]

با توجه به این آیات و آیات و روایات دیگر، فقهاء قواعد و اصولی را برای تقسیم ارث استخراج و در رساله های عملیه بیان کرده اند.

در مسائل مربوط به ارث باید توجه داشت که وارثان در سه طبقه قرار دارند که هر یک از طبقات اول و دوم هر کدام از دو صنف تشکیل مى شود ولی طبقه سوم همگی یک صنف هستند.

دو صنف طبقه اوّل عبارتند از: ۱٫ پدر و مادر. ۲٫ فرزندان (بى واسطه یا با واسطه).

دو صنف طبقه دوم عبارتند از: ۱٫ پدر بزرگ و مادر بزرگ (بى واسطه یا با واسطه). ۲٫ برادر و خواهر و برادرزاده و خواهرزاده (بى واسطه یا با واسطه).

طبقه سوم: که همگی یک صنف هستند عبارتند از: عمو و عمّه و دایى و خاله و فرزندان آنها.

مراد از عمو، عموى خود شخص یا عموى پدر یا مادر یا عموى پدر بزرگ یا مادر بزرگ و … است و همین طور مراد از عمّه و دایى و خاله، و مراد از فرزندان، فرزندان بى واسطه یا با واسطه مى‏باشد.

در مسائل مربوط به ارث اولاً باید به سه قاعده مهم مربوط به طبقات و اصناف وارثان توجه داشت:

قاعده اوّل: هر طبقه بر طبقه بعدى مقدّم است و به عبارت دیگر هر طبقه مانع رسیدن ارث به طبقه دیگر است و با بودن یک نفر از طبقه اوّل نوبت به طبقه دوم نمى‏رسد و با بودن یک نفر از طبقه دوّم نوبت به طبقه سوم نمى‏رسد.

قاعده دوم: در هر صنف، کسى که به میّت نزدیک تر است، بر کسى که از میّت دورتر است مقدّم است، ولى خویشاوند نزدیک تر در یک صنف بر خویشاوند دورتر در صنف دیگر مقدّم نیست. بنا بر این فرزند بر نوه و نوه بر نتیجه مقدّم است، ولى پدر بر نوه مقدّم نیست، چون در دو صنف قرار دارند، و نیز پدر بزرگ خود میّت بر پدر بزرگ پدر میّت مقدّم است و برادر بر برادرزاده مقدّم است، ولى پدر بزرگ بر برادرزاده و نیز برادر بر پدر بزرگ با واسطه مقدّم نیست چون در دو صنف قرار دارند.

قاعده سوم: خویشاوند پدر و مادرى، بر خویشاوند پدرى مقدّم است، به شرطى که هر دو در یک فاصله از میّت قرار داشته باشند، ولى اگر فاصله آنها یکى نباشد، خویشاوند پدر و مادرى مقدّم نیست، بنا بر این خویشاوند نزدیک تر بر خویشاوند دورتر مقدّم است، هر چند خویشاوند نزدیک تر از طریق تنها پدر به میّت برسد و خویشاوند دورتر از طریق پدر و مادر.

زن و شوهر در طبقه‏بندى سه گانه فوق قرار ندارند، بلکه زن و شوهر همراه تمامى طبقات ارث مى‏برند و مانع ارث بردن هیچ طبقه‏اى هم نمى‏شوند.

سهم الارث

سهم الارث خویشاوندان نسبى و سببى گاه با کسر مشخّصى معیّن شده است، به این کسر «فرض» و به وارثى که به این شکل ارث مى‏برد، «صاحب فرض» یا «فرض بر» مى‏گویند. و گاه سهم الارث بدون کسر مشخّصى تعیین شده است، وارثى که به این شکل ارث مى‏برد «قرابت بر» خوانده مى‏شود.

فرض هاى ارث: یک دوم، یک چهارم، یک هشتم، یک سوم، یک ششم، دو سوم، صاحبان فرض (فرض برها) عبارتند از:

الف) فرض “یک دوم (نصف)”: صاحبان فرض “نصف” عبارتند از:

۱٫ یک دختر (در صورتی که میّت تنها یک فرزند دختر دارد و جز او پسر یا دختر دیگری نداشته باشد).

۲٫ شوهر (در صورتى که میّت، فرزند و لو با واسطه نداشته باشد).

۳٫ یک خواهر پدر و مادرى یا تنها پدرى (بدون برادر).

ب) فرض “یک چهارم (ربع)”: صاحبان فرض “ربع” عبارتند از:

۱٫ شوهر (در صورتى که میّت، فرزند بى واسطه یا با واسطه داشته باشد.)

۲٫ زن، (در صورتى که میّت، فرزند بى واسطه یا با واسطه نداشته باشد).

ج) فرض “یک هشتم (ثمن)”: صاحب فرض “ثمن” همسر میت است، درصورتی که شوهرش، فرزند داشته باشد و لو با واسطه.

د) فرض “یک سوم (ثلث)”: صاحبان فرض “ثلث” عبارتند از :

۱٫ مادر (در صورتى که میّت، فرزند و لو با واسطه نداشته باشد و پدر میّت هم باشد.

۲٫ دو یا چند برادر مادرى، یا دو یا چند خواهر مادرى، یا برادر و خواهر مادرى[۲](در صورتى که وارثین میّت فقط برادر و خواهر پدری و چند برادر و خواهر مادرى باشد که در این صورت ثلث مال میت به طور مساوی بین برادران و خواهران مادری تقسیم می شود).

هـ) فرض “یک ششم (سدس)” صاحبان فرض “سدس” عبارتند از:

۱٫ مادر (در صورتى که میّت، فرزند داشته باشد.)

۲٫ پدر (در صورتى که میّت، فرزند داشته باشد.) در این سهم پدر و مادر، فرقى نیست که هر یک به تنهایى باشد یا هر دو با هم باشند.

۳٫ مادر (در صورتى که میّت، فرزند نداشته باشد و پدر میّت هم زنده باشد).

۴٫ یک برادر یا خواهر مادرى.

و) فرض “دو سوم (دو ثلث)” صاحبان فرض “دوثلث (دو سوم)” عبارتند از:

۱٫ دو یا چند دختر (بدون پسر) ۲٫ دو یا چند خواهر پدر و مادری یا فقط پدری(بدون برادر).[۳]

زن و شوهر همراه با جمیع طبقات از یک دیگر ارث مى برند.[۴]به این صورت که ارث زن از شوهر در صورتی که شوهر فرزند داشته باشد “یک هشتم (ثمن)” و در صورتی که شوهر فرزند نداشته باشد” یک چهارم (ربع)”،و ارث شوهر از زن در صورتی که زن فرزند داشته باشد ” یک چهارم (ربع)”،و در صورتی که زن فرزند نداشته باشد ” یک دوم (نصف)” ارث است.[۵]

با توجه به  توضیحات بالا؛ مثلاً در صورتی که وارثین میت (مرد) پدر ، مادر ، همسر و ۴ دختر او باشند ، سهم همسر او یک هشتم (ثمن)” (از اموالی که در کتاب های فقهی بیان شده است که زن از آنها ارث می برد[۶]) و سهم هر یک از پدر و مادر او یک ششم (سدس) و ما بقی اموال به طور مساوی بین چهار دختر او تقسیم می شود. و در صورتی که وارثین میت (مرد) مادر، دو خواهر و یک همسر است، سهم همسر او ” یک چهارم (ربع)” اموالی است که زن از آنها ارث می برد و بقیه اموال او به به مادر او می رسد و خواهران او هیچ ارثی نمی برند؛ زیرا با وجود مادر که در طبقه اول است نوبت به خواهران که در طبقه دوم هستند نمی رسد.

 


[۱]. نساء،۱۱و ۱۲ ترجمه مکارم شیرازی.

[۲]. توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏ ۲، ص ۷۱۸،  م ۲۷۴۷٫

[۳]. توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، (فتوای آیت الله زنجانى)، ج ‏۲، ص ۷۰۴٫

[۴]. توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، (فتوای آیت الله زنجانى)، ج ‏۲، ص ۷۴۱، م ۲۸۸۲٫

[۵]. توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج ‏۲، ص ۷۴۱، م ۲۷۷۰٫

[۶]. توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج ‏۲، ص ۷۴۱، م ۲۷۷۱٫




کلیدواژه ها: , , , , ,



ثبت نظر