دایره المعارف اسلام پدیا » قرآن و هدایت بشر
منوی اصلی

قرآن و هدایت بشر

تاریخ: ۰۶ اردیبهشت ۱۳۹۰ در باب: قرآن

عقیدۀ ما مسلمانان آن است که قرآن از جامعیت برخوردار است، امّا در بارۀ جامعیت قرآن تحلیل های متعدّدی از سوی دانشمندان ارائه شده است که عمدتاً جامعیت را در راستاى اهداف دین[۱] تلقى کرده اند و جامعیت قرآن را امرى اضافى و نسبى دانسته اند.

قرآن کریم، کتاب هدایت و راهنمایی براى عموم مردم است؛ از این رو همۀ چیزهایى که برگشتش به هدایت است؛ مانند، معارف حقیقیه مربوط به مبدأ و معاد و اخلاق فاضله و شرایع الاهیه و قصص و مواعظى که مردم در اهتدا و راه یافتنشان به آن محتاجند، در قرآن وجود دارد.[۲] دین آمده تا چیزهایى را در اختیار مردم قرار دهد که مردم بدون آن و تنها با پاى خویش نمى توانند به آن برسند. اساساً قرآن کریم و همچنین دین، شأنش این نیست که در امورى که مربوط به یافته هاى خود بشر است دخالت کند؛ زیرا خداوند به انسان عقل و خرد و اندیشه ارزانى داشته است.[۳] مسلماً دین در صدد از کار انداختن استعدادهاى بشرى نیست؛ چرا که لازمه اش عبث بودن خلقت حواس و عقل و تجربه بشر است.[۴] قرآن مجید اساس برنامۀ خود را بر خداشناسى قرار داده و اعتقاد به یگانگى خدا را اولین اساس دین شناخته است و پس از شناساندن خدا، معادشناسى (اعتقاد به روز رستاخیز که در آن پاداش و کیفر کردار نیک و بد انسان داده خواهد شد) را از آن نتیجه گرفته و اصل دیگر قرار داده است و پس از آن پیامبر شناسى را از معادشناسى نتیجه گرفته است؛ زیرا پاداش اعمال نیک و بد، بدون ابلاغ قبلى – طاعت و معصیت و نیک و بد – از راه وحى و نبوت، صورت نمى‏گیرد. و آن را نیز اصل دیگر قرار داده، و در نتیجه اعتقاد به یگانگى خدا و اعتقاد به نبوت و معاد را اصول دین اسلام شمرده است.

پس از آن، اصول اخلاق پسندیده و صفات حسنه مناسب اصول سه‏گانه را که یک انسان واقع ‏بین با ایمان باید واجد آنها و متصف به آنها باشد، بیان کرده و سپس قوانین عملى که در حقیقت حافظ سعادت حقیقى و زاینده و پرورش دهندۀ اخلاق پسندیده و بالاتر از آن عامل رشد و ترقى اعتقادات حقه و اصول اولیه است، تأسیس و بیان کرده است. اخلاق پسندیده همیشه با یک رشته اعمال و افعال مناسب زنده مى‏ماند. چنان که اخلاق پسندیده نسبت به اعتقادات اصلى همین وضعیت را دارند؛ مثلاً کسى که جز کبر و غرور و خودبینى و خودپسندى نمى شناسد اعتقاد به خدا و خضوع در برابر مقام ربوبى را نباید از وى توقّع داشت و کسى که یک عمر معناى انصاف و مروّت و رحم و عطوفت را نفهمیده است، نمى تواند ایمانى به روز رستاخیز و بازخواست داشته باشد.[۵]

قرآن مجید مشتمل است بر هدف کامل انسانیت و آن را به کامل ترین وجهى بیان مى‏کند؛ زیرا هدف انسانیت که با واقع بینى سرشته شده ‏است همان جهان بینى کامل است که لازمۀ آن به کار بستن اصول اخلاقى و قوانین عملى مناسب با آن است که قرآن مجید تشریح کامل این مقصد را به عهده دارد. خداى متعال در وصف آن مى‏فرماید: “یهدى الى الحق و الى طریق مستقیم”[۶]؛ قرآن مجید به سوى حق (در اعتقاد) و راهى راست (در عمل) هدایت مى‏کند.

۲٫ قرآن از این جهت که کتاب هدایت است، با سایر کتب آسمانی فرقی ندارد و همانند آنان است منتها قرآن بر آنان برتری دارد.

توضیح این که؛ قرآن حقیقت مقاصد همۀ کتب آسمانى را در بر دارد و هر چیزى که بشر در پیمودن راه سعادت و خوشبختى در زمینۀ اعتقاد و عمل به آن نیازمند است؛ به طور تمام و کامل بیان کرده است.[۷] از نظر قرآن دین خدا از آدم تا خاتم یکى است؛ همۀ پیامبران اعم از پیامبران صاحب شریعت و پیامبران غیر صاحب شریعت به یک مکتب دعوت مى‏کرده‏اند. قرآن بر این حقیقت تأکید کرده و مى فرماید: “شرع لکم من الدین ما وصى به نوحاً و الذى اوحینا الیک و ما وصینا به ابراهیم و موسى و عیسى”.[۸]

براى شما از [احکام‏] دین همان را تشریع کرد که به نوح سفارش کرد و آن چه را که به تو وحى کردیم و آنچه را که بر ابراهیم و موسى و عیسى سفارش کردیم.

تفاوت شرایع آسمانى را مى توان در نکات ذیل بیان داشت:

الف. در یک سلسله مسائل فرعى و شاخه اى که بر حسب مقتضیات زمان و خصوصیات محیط و ویژگی هاى مردم مورد دعوت، تفاوت داشته است. در حالى که همه، شکل هاى متفاوت و اندام هاى مختلف یک حقیقت و به سوى یک هدف و مقصود بوده است.

ب. پیامبران بعدى به موازات تکامل بشر از لحاظ عقلى، تعلیمات خویش را که همه در یک زمینه بوده، در سطح بالاترى القا کرده‏اند.

این تکامل دین است، نه اختلاف ادیان، لذا پیامبران پیشین مبشر پیامبران پسین بوده‏اند و پسینیان مؤید و مصدق پیشینیان.

قرآن مى‏فرماید: “و انزلنا الیک الکتاب بالحق مصدقاً لما بین یدیه من الکتاب و مهیمناً علیه”؛[۹] و فرو فرستادیم این کتاب را به سوى تو به حق در حالى که کتاب آسمانى را که در برابر خود دارد تصدیق مى‏نماید و نسبت به آن مسلط و نگهبان است.

“مهیمن” به معناى مراقب و حافظ و حاضر است و اگر قرآن مهمین بر کتب دیگر آسمانى قرار داده شده است؛ یعنی اولا: حافظ آنها است و وجود آنها (کتب آسمانى) را تثبیت و تصدیق مى‏کند و ثانیا: مراقب و مسلط بر آنها است و آن چه از اغلاط و تحریف و نسیان را که بر آنها راه یافته بیان مى‏کند.[۱۰] و این یقینا، علاوه بر شریعت و احکام، شامل مسائل کلى اعتقادى نیز می شود.



[۱]. از این رو زمانی که گفته می شود دین اسلام از جامعیت برخوردار است، مقصود این نیست که همۀ مسائل نظری و عملی مربوط به زندگی مادی و معنوی انسان، خواه در سطح مسائل کلان و کلی، و خواه در زمینۀ مسائل خاص و جزیی، توسط دین بیان شده است، بلکه مقصود این است که دین در راستای هدف و رسالتی که دارد؛ یعنی هدایت انسان به سوی کمال واقعی و همه جانبۀ او، از بیان هیچ نکته ای فرو گذار نکرده است.

اما باید توجه داشت که دو گونه هدف و رسالت برای دین قابل تصور است:

الف. هدف و رسالت دائمی و پایدار (هدف اصلی)؛ که به هیچ دوره تاریخی یا منطقه جغرافیایی اختصاص ندارد.

جهت دهی به عقل و حس (یعنی مسیر رسیدن به معرفت های حسی و عقلی را روشن سازد) و تکمیل معرفت بشری (یعنی افق هایی از حقیقت که از دسترس عقل و حس بیرون است، برای انسان تبیین گردد) ، دو هدفی است که در این بخش می گنجند و بشر در این دو حوزه همیشه نیازمند دین است.

ب. هدف و رسالت مقطعی و ناپایدار (هدف ثانوی)؛ مثل ارائه راه کارهای خاص متناسب با پاره ای از شرائط ویژۀ زمانی و مکانی و بیان برخی از مسائل علمی و فکری در دوره ای خاص و برای عده ای از انسان ها در شرائط ویژه.

بدیهی است که با تغییر شرایط، زمان و مکان راه کارهای ارائه شده توسط دین دیگر کارائی نخواهند داشت و از آن رو که از اهداف پایدار و دائمی محسوب نمی شوند، نباید بر آن راه کار پافشاری کرد. دین نیامده و نخواسته است عقل و اندیشۀ آدمی را تعطیل کند و رسالت دین قرار دادن وحی به جای عقل نیست، بلکه رسالت وحی این است که اولا: مسیر رسیدن به معرفت های عقلانی و تجربی را روشن سازد، و ثانیا: افق هایی از حقیقت را که از دسترس عقل و حس بیرون است، برای انسان روشن کند. نک: ربانی گلپایگانی، علی، «جامعیت و کمال دین»، ص ۱۶ – ۱۷٫

بر این اساس در اهداف پایدار باید به سراغ دین رفت و در اهداف ناپایدار به سراغ عقل و حس.

اما مکانیسم‌ و سازوکار ویژه‌ای‌ که‌ در سیستم‌ قانونگذاری ‌اسلام‌ وجود دارد و به‌ واسطه‌ آن‌ می‌توان دو مقولۀ‌ ثابت‌ و متغیر را در باب ‌دین‌ و زندگی‌ بشر به‌ هم‌ پیوند داد، و آن‌ دو را در کنار هم‌ نشاند، عناصر و ارکان‌ پنج گانه‌ای‌ است که عبارتند از: ۱٫ احکام‌ اولیه‌ و ثانویه؛ ۲٫ تشریع‌ اجتهاد در اسلام ؛ ۳٫ نقش‌ کلیدی‌ عقل‌ در اجتهاد؛ ۴٫ ملاکات‌ احکام‌ و قاعدۀ‌ اهم‌ و مهّم؛ ۵٫ مسؤولیت ‌ها و اختیارات‌ حاکم‌ اسلامی . نک: همان، ص ۷۷ – ۹۴٫

در این باره مطالعۀ نمایۀ: نظریۀ اندیشۀ مدوّن در اسلام ، سؤال ۹۰۰ (سایت اسلام کوئست: ۹۸۸)، توصیه می شود.

[۲] نک: طباطبایی، محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، ج ۱۲، ص ۳۴۷٫

[۳] معرفت، محمد هادی،«جامعیّت قرآن کریم نسبت به علوم و معارف بشرى»، فصلنامۀ‏ «نامۀ مفید»، ‏ ش ۶، ص ۶٫

[۴] معرفت، محمد هادی، فصلنامۀ «نقد و نظر»، ش ۱، ص ۶۳ – ۶۴٫

[۵]. خداى متعال در خصوص ارتباط اعتقادات حقه و اخلاق پسندیده با عمل مى‏فرماید: «إلیه یصعد الکلم الطیب و العمل الصالح یرفعه» فاطر، ۱۰؛ «سخن (اعتقاد) پاک به سوى خدا صعود مى‏کند و عمل صالح بلندش مى‏کند؛ یعنى در صعود اعتقاد کمک مى‏کند». همچنین در خصوص ارتباط اعتقاد به عمل مى‏فرماید: «ثم کان عاقبه الذین اساؤا السوآى ان کذبوا بآیات الله و کانوا بها یستهزؤن» روم، ۱۰؛ «پس از آن سرانجام کار کسانى که کار بد مى‏کردند به این جا کشید که آیات خداوند را تکذیب کردند و به آنها استهزاء مى‏کردند».

[۶]. احقاف، ۳۰٫

[۷]. طباطبایی، محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، ج ۱۵، ص ۴۷٫

[۸]. شورى، ۱۳٫

[۹]. مائده، ۴۸٫

[۱۰]. قرشى، سید على اکبر، «قاموس قرآن»، ج ۷، ص ۱۶۶؛ فقیه نامدار شیعه، مرحوم کاشف الغطاء در این مورد مى‏گوید: اگر رسول اکرم (ص) و قرآن نمى‏بود، هرگز نامى از مسیحیت و یهود باقى نمى‏ماند؛ زیرا تورات و انجیل تحریف شده، که خدا را در مصاف و کشتى با یعقوب (ع) توصیف و انبیا (ع) را میگسار معرفى مى کنند و زنان پاکدامن را در معرض اتهام قرار مى‏دهند، هرگز توان بقا و دوام را ندارند. قرآن کریم همراه با نشر توحید، دامن تمام انبیا را از این گونه اتهام ها مبرّا نمود و ابراهیم خلیل و سایر انبیا (ع) را به عزت و عظمت ستود و مریم عذرا را به طهارت و پاکى یاد کرد. قرآن کریم کتب انبیا سلف را نیز از تحریف هایى که در آنها واقع شده است تنزیه نمود … علاوه بر تنزیه کتاب هاى آسمانى از تحریف هاى اصولى، ساحت آنها را از تحریف هاى فروع دین نیز منزه دانسته است. نک: جوادى آملى، عبدالله، «شریعت در آینۀ معرفت»، ص ۱۰۵ – ۱۰۶٫




کلیدواژه ها: , , , , ,



ثبت نظر


4 + 7 =