دایره المعارف اسلام پدیا » بهداشت
منوی اصلی

بهداشت

تاریخ: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۰ در باب: اخلاق عملی

حفظ و بهداشت محیط زیست در اسلام

مقدمتا باید گفت:

۱٫ دین اسلام برای تمامی شئون و جوانب زندگی انسان دارای قانون و دستور است. از بالاترین مسائل پیچیده سیاسی و حکومتی گرفته، تا ابتدایی ترین مسائل شخصی؛ مانند احکام تخلی؛ یعنی ما اسلام را دینی جامع و کامل می دانیم، از این رو ما معتقدیم که زندگی اجتماعی و محیط زیست،[۱] از جمله مسائلی است که مورد توجه دین اسلام بوده و هست.

البته جامعیت اسلام به این معنا است که می توان با استنباط عناصر جهان شمول در اسلام به فلسفه، مكتب و نظام اسلامى دست یافت و به طرّاحى سازوكارها پرداخت.[۲]

۲٫ از دیدگاه اسلام خلقت آدمی پوچ و بیهوده نیست[۳] و احکام اجتماعی اسلام هم بر اساس هدف و فلسفه آفرینش او تنظیم شده است، البته این احکام و قوانین گاهی در قالب تشویق، ترغیب، انذار آمده است و صرفاً جنبۀ اخلاقی دارند و بر آنها مجازات اخروی قرار داده شده و گاهی نیز بر عدم رعایت آنها مجازات های دنیایی وضع شده است.

۳٫ اصول و کلیاتی در اسلام وجود دارد که می توان از آنها وظایف یک شهروند مسلمان را استفاده کرد؛ مثلاً:

الف. در اسلام از بین بردن آن چه بقای نسل بشر بر آن متوقف است از جهاتی حرام است؛ مثل این که ظلم به نوع بشر است یا کفران نعمت است[۴] و… .

ب. از دیدگاه اسلام کاری که باعث آسایش مردم و در جهت حفظ سلامت آنان باشد، خدمتی است در جهت رضای خدا و عبادت و بندگی پروردگار، محسوب می گردد و هدف خلقت انسان جز عبادت چیز دیگری نیست.[۵]

چون حفاظت از محیط زیست و رعایت بهداشت محیط زندگی و جلوگیری از آلودگی آن، تلاشی است در جهت نجات بشر از نابودی و یا اقدامی است در جهت آسایش آنها، از رجحان (به نحو وجوب یا استحباب) برخوردار است.

اما در اسلام به این مقدار بسنده نشده است. علاوه بر بیان کلیات، بر موضوعات خاصی هم تأکیداتی شده است که در این جا به طور اختصار به گوشه ای از تأکیدات خاص اشاره می شود:

۱٫ آلودگی هوا

گفته شده است اگر هوا پیرامون کره زمین را فرا نگرفته بود، همین قدر که از یک قسمت سطح زمین خورشید غایب می شد، بلافاصله درجه حرارت پائین می آمد و تا ۱۶۰ درجه زیر صفر می رسید و سرمای طاقت فرسا موجودات زنده را از بین می برد. هوا مانع می شود که زمین گرمای دریافتی از خورشید را زود از دست بدهد.[۶]

علاوه انسان برای ادامۀ حیات به اکسیژن نیاز دارد و این نیاز خود را از راه تنفس، از هوای پاک و سالم تأمین می کند، بنابراین استفاده از هوای پاک و سالم یکی از نیازهای ضروری انسان است.

از سوی دیگر با پیشرفت تکنولوژی و ماشینی شدن زندگی مردم، و همچنین به دلیل ضرورت ایجاد کاربری های جدید شهری برای پاسخ گویی به نیازهای روز افزون جمعیت شهری، میزان آلودگی هوا رو به فزونی است و به تدریج شاهد کاهش ميزان فضای سبز شهرها و آلودگی محیط زیست هستیم.

از آن جا که بقای نسل بشر و دوام جوامع انسانی در گرو بهداشت و سلامت جامعه است، لذا دین اسلام با حرام نمودن خبائث و بدی ها و حلال کردن پاکی ها و پاکیزگی ها[۷]، راه رسیدن به این مقصود و هدف را فراهم ساخته است.

از امام صادق (ع) دربارۀ تنفس هوای آلوده و توقف و زندگی در آن سؤال شد. آن حضرت در جواب به این پرسش یک حکم کلّی را مطرح فرمودند که راهگشای بسیاری از مشکلات و معضلات است. حضرت فرمودند: “هر چیزی که خوردنش (استنشاق، نوشیدن) برای بدن انسان ضرر داشته باشد، خوردنش حرام است، مگر ضرورت اقتضا کند”.[۸]

۲٫ دفع زباله

مسئلۀ ضرورت حفظ بهداشت محیط یکی از موضوعات بسیار جدی و اساسی امروز جوامع انسانی است. اگر الزام به حفاظت از محیط زیست انسانی، فراگیر نباشد و از طرف آحاد شهروندان، جدّی تلقّی نشود و کسانی بخواهند محیط زندگی را آلوده سازند و یا زباله ها از راه های صحیح و بهداشتی جمع آوری نشود، زباله ها کانونی برای آلودگی محیط زیست و به خطر افتادن سلامت مردم خواهند بود.

زباله ها کانون انواع میکروب ها و محل پرورش حشرات و عوامل بیماری زا است؛ لذا به همین جهت است که پیامبر اسلام (ص) می فرماید: “زباله ها را شب در خانه های خود نگه ندارید و آن را روز به بیرون از خانه منتقل کنید؛ زیرا زباله جایگاه شیطان است.[۹]

آن حضرت همچنین فرمود: “خاک رو به را پشت در (حیاط) جمع نکنید؛ زیرا که لانۀ شیطان می شود”.[۱۰] بدیهی است که منظور از شیطان در این جا یعنی محل تجمع حشرات موذی و انتقال و گسترش آلودگی و انواع بیماری ها.

در سیره و روش زندگی پیامبر اسلام (ص) و امامان معصوم (ص) فراوان مشاهده می شود که بر پاکیزگی و نظافت اصرار داشتند و پیروان خود را به آن سفارش می کردند.

پیامبر (ص) فرمود: “خداوند پاک است، شخص پاک را دوست دارد، پاکیزه است و پاکیزگی را دوست دارد”.[۱۱]

لزوم اجتناب و دوری از فضولات انسانی و اطلاق نجس به آن و وجوب طهارت و پاک کردن و شستن چیزهای آلوده به آن، از خدمات علمی دین اسلام به بشریت است که موجب پاک شدن محیط زیست از آلودگی ها و نجاسات شده است.

امروزه مدفوع به عنوان کانون اصلی اکثر بیماری های میکروبی و انگلی مانند وبا و بیماری های روده ای میکروبی و انگلی شناخته شده است.[۱۲]

از همین رو است که امام علی (ع) می فرماید: “پیامبر (ص) از تغوط (دفع مدفوع) بر کنار آب روان و جوی خوش گوار و زیر درخت میوه دار نهی کرده است”.[۱۳]

همچنین در روایت دیگر آمده است: رسول خدا نهی کرد از این که انسان ادرار کند زیر درخت میوه دار، یا در مسیر راه و یا در آب راکد.[۱۴]

امروزه با پیشرفت فناوری و شهرنشینی و به وجود آمدن جوامع مصرف کنندۀ شهری، روزانه هزاران تن زباله تولید می شود که جمع آوری و دفع آنها به طریق بهداشتی، از مهم ترین مسائل بهداشتی است که باید به آن توجه شود.

در مکتب حیات بخش اسلام و تمام ادیان الاهی، جان آدمی دارای ارزش و حفظ آن واجب است. بر همین اساس قرآن کریم به مسلمانان سفارش می کند که با کارهای خود موجبات هلاکت و نابودی خویش را فراهم نکنید: “خود را با دست خود به هلاکت نیفکنید”.[۱۵]

مفسر بزرگ قرآن کریم، مرحوم علامه طباطبایی می گوید: این آیه مطلق است و در نتیجه نهی در آن نهی از تمامی رفتارهای افراطی و تفریطی است.[۱۶]

بنابراین، در شرع مقدس اسلام، انسان مجاز نیست، با اعمال و رفتار خود محیط زندگی خود و دیگران را آلوده کرده و در برابر ضروری ترین مسائل بهداشتی بی تفاوت باشد و با سهل انگاری های خود محیط اجتماع را از زندگی سالم محروم کند.

علاوه بر این طبق قاعدۀ “لاضرر” – که پیامبر (ص) فرمود: “در اسلام ضرر و زیان رساندن به خود و دیگران ممنوع است”،[۱۷] – انسان حتی از امکانات شخصی خود، نباید به گونه ای استفاده کند که باعث آزار و اذیت دیگران شود و به آنها ضرر برساند.

۳٫ فضای سبز

اقلیم شهری امروز تحت تأثیر فرآیندهای تراکم و تمرکز فعالیت در شهرها آن چنان دگرگون شده که مطالعات ناحیه ای شهرها به صورت مشخص و جدا از اقلیم ناحیه ای، بررسی می شود، آثاری که از طریق کاهش فضای سبز شهری بر اکولوژی شهری به ویژه در زمینه های اقلیم هوا، خاک، آب های زیرزمینی و … بر جای گذاشته می شود، چنان مؤثر است که عناصر سازنده آن را در محیط شهری به کلی دگرگون می کند.

اگرچه در متون و منابع اولیه دینی ما مسئله فضای سبز به صورت امروزی به طور مشخص مطرح نشده است، اما این موضوع تحت عنوان کلی تر؛ مانند غرس درخت، ترغیب و تشویق به درخت کاری و نهی از قطع درختان آمده که حکایت از عنایت و توجه دین اسلام به این موضوع دارد.

پیامبر اکرم (ص) در این باره می فرماید: “اگر رستاخیز (قیامت) برپا شد و نهالی در دست یکی از شما است، اگر می توانید، آن را بکارید”.[۱۸]

آن حضرت در نهی و توبیخ کسانی که اقدام به قطع درختان و از بین بردن منابع طبیعی و زیست محیطی می کنند، می فرماید: “هر کس درخت سدر را قطع کند، سرنگون وارد جهنم خواهد شد”.[۱۹]

لذا به موجب قانون حفظ و حمایت از منابع طبیعی و ذخایر جنگلی کشور، هیچ شخصی حتی نهادها و سازمان های دولتی و غیر دولتی حق ندارند به تخریب منابع ملی بپردازند و قانون، وزارت جهاد و کشاورزی را موظف به حفاظت از این منابع و ثروت های ملی کرده است.[۲۰]

در فقه اسلامی نیز قوانینی وجود دارد که مردم را از تصرف در اموال عمومی و دولتی باز می دارد، این قوانین مستند به قانون الاهی و قرآن کریم است: “از تو دربارۀ انفال[۲۱] سؤال می کنند، بگو انفال، مخصوص خدا و پیامبر است، پس از (مخالفت با فرمان) خدا بپرهیزید”.[۲۲]

بنابراین، می توان گفت که تخریب و از بین بردن هر آن چه جزو سرمایه های ملی کشور به حساب می آیند، مشروع نیست.

علاوه در دنیایی که ما در آن زندگی می کنیم، هزاران عامل حیاتی دست به دست هم داده اند تا انسان ها از مزایای زندگی بهره مند شوند. نبود هر یک از آنها زندگی را با مشکلات جدی و فراوانی مواجه می سازد. خداوند متعال نعمت های دنیا، اعم از خوردنی ها، آشامیدنی ها و هر آن چه که موجب رفاه و آسایش زندگی است را برای انسان آفرید و بر اساس آموزه های قرآن کریم، انسان از استفاده و لذت بردن از این زندگی و نعمت های آن منع نشده است، ولی از تلف نمودن، استفاده نابجا و تخریب آنها منع شده است: “ای فرزندان آدم… (از نعمت های خدا) بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید که خداوند اسراف کنندگان را دوست نمی دارد”.[۲۳]

نتیجه:

برای تأمین سلامت و بهداشت جامعه و محیط زندگی، با توجه به افزایش آلودگی هوا و … و تأثیر آلاینده ها در عملکرد طبیعی بدن، بر تمام شهروندان – اعم از مسئولان، مدیران، دست اندرکاران کارهای اجرایی و مردم عادی به صورت فردی و اجتماعی – لازم و فرض است که قوانین و مقررات مربوطه را رعایت کنند؛ زیرا که انسان از مردم و اجتماعی که در آن زندگی می کند، جدا نیست و رعایت یا عدم رعایت قوانین بهداشتی روی سلامت سایر افراد تأثیر می گذارد. در بهداشت اجتماعی، تمام مردم باید مقررات و دستورات عمومی را رعایت کنند. مجموعه این دستورات و قوانین است که بهداشت اجتماعی را تأمین می کند و از تخریب محیط زیست جلوگیری می کند.

بهداشت و درمان در حدیث نبوی

مکتب حیات بخش اسلام برای بهداشت و سلامت جسمی و روانی انسان ها اهمیت ویژه ای قائل است. چه این که این بهداشت فردی باشد یا اجتماعی.

از این رو است که در میراث و فرهنگ اسلامی اهمیت و تأکید فراوانی بر این مسئله شده است.

دسته ای از روایات در این زمینه به پیش گیری قبل از درمان نظر دارند و می گویند از هر چیزی که باعث آلودگی و ضرر به بهداشت اجتماعی، یا فردی می شود، باید دوری کرد؛ مانند: آلودگی آب، آلودگی هوا، قطع درختان، ریختن زباله در مجامع عمومی و … .

دسته ای دیگر از روایات انسان ها را به بهداشت و معالجه بیماری ها در اسرع وقت و پرهیز از خرافات و معالجات خرافی از طریق جن و چیزهای شبیه آن دعوت می کنند.

در روایتی نقل شده که از پیامبر اسلام (ص) سؤال شد، ای رسول خدا، آیا به سراغ درمان و معالجه برویم؟ آن حضرت در جواب فرمود: آری، “ما أنزل الله تعالى من داء إلا و قد أنزل معه دواء…”، خدای متعال هیچ درد و بیماری نفرستاد، مگر آن که برای آن درمانی قرار داد، جز مرگ که درمانی برای آن نیست.[۲۴]

این روایت در منابع و مصادر شیعه؛ مانند: جعفریات، دعائم الاسلام، بحارالانوار و …، همچنین در منابع اهل سنت آمده است. برای این روایت مؤیداتی نیز وجود دارد و آن روایات فراوانی است که تصریح دارند که برای هر بیماری دارو و علاجی است، مگر مرگ. البته در بعضی از این روایات برای بیماری خاص، دارویی معین ذکر شده است و گاهی روایات گفته اند که هر بیماری دارویی دارد.

شایان ذکر است روایت مذکور را که در منابع شیعه آمده با آنچه را که در منابع اهل سنت ذکر شده از جهت لفظ و مضمون با هم مطابقت دارند و این خود قرینه ای است برای پذیرش این روایت و اطمینان به صدور آن از طرف پیامبر (ص).

در این جا به چند نمونه از منابع و مصادر اهل سنت که این روایت را بیان کرده اند اشاره می کنیم:

۱٫ مصنف ابن ابی شیبة. ابن ابی شیبه از ابو سعید خدری و او از پیامبر اسلام (ص) نقل می کند: خدای متعال هیچ بیماری و دردی نفرستاد، مگر آن که برای آن، دارو و علاجی آفرید، خواه مردم بدانند یا ندانند، مگر مرگ را که دارویی ندارد.[۲۵]

۲٫ سنن کبری نسائی: نسائی می گوید: طارق بن شهاب نقل کرده که، پیامبر (ص) فرمود: خداوند هیچ بیماری نفرستاد، مگر آن که برای آن دارو و شفا فرستاد، به جز مرگ.[۲۶]

۳٫ مستدرک صحیحین حاکم: در مستدرک صحیحین به نقل از ابوسعید خدری آمده است که پیامبر (ص) فرمود: خداوند هیچ بیماری ای خلق نکرد، مگر آن که دارویش را فرستاد چه این که مردم این مطلب را بدانند یا ندانند،  مگر مرگ را که برایش دارویی نیست.[۲۷]

در این جا روایات دیگری وجود دارد که بر اهمیت دادن به بهداشت و سلامتی تأکید دارند و آن را به نعمتی تشبیه کرده اند که مورد جهل و غفلت واقع شده است، این روایات سلامتی و بهداشت را در کنار وقت و فرصت قرار داده و آن را هم سنگ وقت می دانند و گاهی در کنار امنیت آورده و بهداشت و سلامت را؛ مانند امنیت می دانند.  و این نشانه اهمیت امنیت چه در جنبۀ فردی و یا اجتماعی آن است. این موضوع از چیزهایی است که امروزه جوامع بشری شدیداً به آن نیازمند است و این از مسائلی است که از چهارده قرن قبل مورد توجه اسلام بوده و هست . در این جا چند نمونه از این روایات را بیان می کنیم:

۱٫ پیامبر (ص) فرمود: سلامتی و وقت دو نعمتی هستند که بسیاری از مردم قدر آن را ندانسته اند.[۲۸]

۲٫ پیامبر (ص) در حالی که اباذر را مورد خطاب قرار داده بود، فرمود: ای اباذر سلامتی و بهداشت و بها دادن به وقت دو نعمتی هستند که بسیاری از مردم قدر آن را ندانستند، من به شما سفارش می کنم که پنج چیز را قبل از پنج چیز غنیمت بشمار.

۲- ۱٫ جوانی را قبل از فرا رسیدن پیری.

۲- ۲٫ سلامت و عافیت، قبل از رسیدن بیماری.

۲- ۳٫ توانگری را قبل از آن که فقر به سراغت بیاید.

۲- ۴٫ فرصت را قبل از آن که برایت اشتغال ایجاد شود.

۲- ۵٫ زندگی را قبل از آن که مرگ به سراغت بیاید.[۲۹]

۳٫ پیامبر (ص) فرمود: دو نعمت که مورد غفلت مردم واقع شده است امنیت و سلامتی است.[۳۰]

۴٫ پیامبر (ص) فرمود: دو نعمت که مردم قدر آن را ندانسته اند، امنیت و سلامتی است.[۳۱]

شایان ذکر است که روایات در خصوص بهداشت و سلامتی فراوان است، برای آگاهی از آنها می توانید به کتاب های زیر مراجعه کنید:

۱٫ طب النبی (ص).

۲٫ طب الائمة (ع).

۳٫ طب الامام الرضا (ع).

سرویس بهداشتی فرنگی

در بارۀ استفاده از سرویس بهداشتی فرنگی باید گفت:

اوّل: تخلی (بول و غائط کردن) دارای واجبات و محرماتی است که لازم است رعایت گردد. واجبات آن عبارت اند از:

۱٫ تخلی نمودن باید به گونه ای باشد که دیگران (غیر از همسر و بچه ای که خوب و بد را نمی فهمد) عورت انسان را نبینند.

۲٫ به هنگام تخلی رو به قبله یا پشت به قبله نباشد.[۳۲]

محرمات نیز عبارت اند از: تخلی نمودن در مکان های زیر:

۱٫ در کوچه های بن بست در صورتی که صاحبانش اجازه نداده باشند.

۲٫ در ملک کسی که اجازه تخلی نداده است.

۳٫ در جایی که برای عده مخصوصی وقف شده است. مثل بعضی از مدرسه ها.

۴٫ روی قبر مؤمنین در صورتی که بی احترامی به آنان باشد.[۳۳]

برخی از مراجع تقلید حرمت تخلی در هر جایی که موجب هتک حرمت یکی از مقدسات دین یا مذهب شود را نیز در رساله های توضیح المسائل ذکر نموده اند.[۳۴]

دوم: به نظر تمام مراجع تقلید، مخرج بول فقط با آب پاک می شود،[۳۵] و در صورت عدم دسترسی به آب، بعداً با آب آن را تطهیر نماید. اما مخرج غائط را در غیر مواردی که ذکر می شود، می توان با غیر آب مثلاً با سنگ، کلوخ، پارچه و امثال آنها نیز تطهیر نمود که برخی مراجع در این حالت سه مرتبه پاک کردن را لازم دانسته اند.[۳۶] و اما مواردی که مخرج غائط نیز فقط با آب پاک می شود عبارت اند از:

۱٫ آن که با غائط، نجاست دیگری مثل خون بیرون آمده باشد.

۲٫ آن که نجاستی از خارج به مخرج غائط رسیده باشد.

۳٫ آن که اطراف مخرج بیشتر از مقدار معمول آلوده باشد.[۳۷]

با توجه به این مقدمات روشن می گردد که:

۱٫ استفاده از سرویس بهداشتی فرنگی نیز مانند استفاده از سرویس های سنتی فی نفسه اشکال ندارد و احکام هر دو در رعایت شرایط، یکی است.

۲٫ در صورتی که سرویس بهداشتی (اعم از فرنگی یا سنتی) فاقد آب باشد، می توان مخرج غائط را با شرایط مذکور با غیر آب تطهیر نمود و مخرج بول را نیز در زمان و مکان دیگری تطهیر نماید.

فرق بین سرویس بهداشتی فرنگی و سرویس های بهداشتی سنتی این است که اگر انسان نتوانست در سرویس فرنگی اجرای مستحبات تطهیر (استبراء) را انجام دهد و بعد از آن رطوبتی از او خارج شود، این رطوبت محکوم به نجاست است و نیاز به تطهیر مجدد دارد، اما اگر توانست استبراء کند، دیگر رطوبت خارج شده محکوم به نجاست نیست.[۳۸]


[۱]. منظور از محیط زیست، محیط اطراف ما است. به ویژه شرایط مؤثر بر زندگی مردم مورد نظر است.

[۲]. براي مطالعۀ بیشتر رجوع شود به: مکتب و نظام اقتصادی اسلام، هادوی تهرانی، مهدی، ص ۱۹-۵۱٫

[۳]. «ا فحسبتم انما خلقناکم عبثاً و انکم الینا لا ترجعون»؛ آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریدیم و به سوی ما بازگردانده نمی شوید؟!، مؤمنون، َ۱۱۵٫

[۴]. بهره گیری از نعمت های الاهی که خداوند برای استفاده بندگان خود آفریده، در سلامت انسان و رفاه و آسایش او جایگاه ویژه دارد. حداقل الزامی که انسان در برابر پروردگار خویش نسبت به نعمت هایش دارد، استفاده بهینه از آنها به نفع تکامل جسمی و معنوی خود و دیگران است.

اگر انسان هوای سالم را آلوده کند و یا آب پاکیزه و زلال «و انزلنا من السماء ماءً طهوراً»؛ و از آسمان آبی پاک کننده نازل کردیم، فرقان، ۴۸، که از آسمان می بارد و بر زمین جاری می شود و مایه حیات انسان است، در اثر آلودگی هایی که با دست بشر ایجاد می شود، تبدیل به مایعی خطرناک و زیان آور شود، این کار استفاده نادرست از نعمت های الاهی و کفران نعمت است.

[۵]. «و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون»؛ من جن و انس را نیافریدم، جز برای این که عبادتم کنند، ذاریات، ۵۶٫

[۶].نیازمند، یدالله، اعجاز قرآن از نظر علوم امروزی، ص ۱۳۱٫

[۷]. «و یحل لهم الطیبات و یحرم علیهم الخبائث…»؛ و اشیای پاکیزه را برای آنها حلال شمرد و ناپاکی ها را تحریم می کند، اعراف، ۱۵۷٫

[۸]. حرانی، حسن بن شعبه، تحف العقول، ۳۳۷، انتشارات جامعه مدرسين قم، ۱۴۰۴ هـ ق.

[۹]. «لاتبیتوا القمامة فی بیوتکم فاخرجوها نهاراً، فانها مقعد الشیطان»، محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، ج ۱۳، ص ۶۳۴۰٫

[۱۰]. «لاتؤوا التراب خلف الباب، فانه مأوی الشیطان»همان.

[۱۱]. «ان الله طیب، یحب الطیب، نظیف، یحب النظافة» همان.

[۱۲]. نیلفروشان، محمد علی، ضرابی، جلیل، میرفتاحی،  محمد باقر، بهداشت، ص ۲۰٫

[۱۳]. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۱۷۰٫

[۱۴]. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱، ص ۲۲۸؛ مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۱۶۹٫

[۱۵]. «و لا تلقوا بایدیکم الی التهلکة»، بقره، ۱۹۵٫

[۱۶]. طباطبایی محمد حسین، المیزان في تفسیر القرآن، موسوى همدانى، سيد محمد باقر، ج ۲، ص ۹۳ و ۱۸۰٫

[۱۷]. «لاضرر و لاضرار فی الاسلام»، شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج ۴،  ۳۳۴٫

[۱۸]. نهج الفصاحة، ص ۱۱۳٫

[۱۹].کنزل العمال، ج ۳، ص ۸۹۴٫ البته در باره این روایت و مفاد آن، محققان گفته اند که درخت سدر، اشاره دارد به درخت سدری که در کربلا به عنوان علامت برای قبر امام حسین(ع) کاشته شده بود. علی ای حال می توان از روایات وارده در متون دینی؛ ممنوعیت قطع درختان را به طور کلی استفاده کرد.

[۲۰]. منصور، جهانگیر، مجموعه قوانین و مقررات حقوقی، ص ۹۲۱ – ۹۲۴٫

[۲۱]. از نظر فقه شيعه مصاديق أنفال عبارتند از:

۱٫ في‏ء

۲٫ زمين هاى موات

۳٫ آبادى ‏هايى كه صاحب ندارد

۴٫ قله‏ ها، وسط درّه‏ ها و جنگل‏ ها

۵٫ صفايا و قطايع

۶٫ غنيمتى كه مجاهدان بدون اذن امام به‏دست آورند

۷٫ ارث كسى كه وارث ندارد

۸٫ معادن

۹٫ درياها و بيابان‏ هاى لم يزرع

۱۰٫ خمس از ثروت‏ هايى است كه به امام تعلّق دارد و از أنفال است.

[۲۲]. «یسئلونک عن الانفال، قل الانفال لله و الرسول فاتقوا الله… »، انفال، ۱٫

[۲۳]. «یا بنی آدم… کلوا و اشربوا و لا تسرفوا انه لایحب المسرفین». انفال، ۱؛ اعراف، ۳۱٫

[۲۴]. قيل يا رسول الله (ص) نتداوى قال (ص) نعم ما أنزل الله تعالى من داء إلا و قد أنزل معه دواء فتداووا إلا السامي فإنه لا دواء له؛ نک: الجعفريات، ص ۱۶۸؛ دعائم‏الإسلام، ج ۲، ص ۱۴۴؛ بحارالأنوار، ج ۵۹، ص ۶۶و ۷۳؛ مستدرك‏الوسائل، ج ۱۶، ص ۴۳۷ و ۴۳۸٫

[۲۵]. مصنف ابن ابي شيبة، ج ۵، ص۴۲۱٫

[۲۶]. السنن الکبری للنسائي، ج ۴، ص ۲۷۰٫

[۲۷]. حاکم، المستدرك على الصحيحين، ج ۱، ص ۸۸٫

[۲۸]. من‏ لايحضره ‏الفقيه، ج ۴، ص ۳۸۲٫

[۲۹]. مستدرك‏الوسائل، ج ۱۲، ص ۱۴۱٫

[۳۰]. بحارالأنوار، ج ۷۸، ص ۱۷۱٫

[۳۱] .”نعمتان مجهولتان الأمن و العافية”؛ روضةالواعظين، ج ۲، ص ۴۷۳٫

[۳۲]. توضیح المسائل مراجع، ج۱، م ۵۷ و ۵۹٫

[۳۳]. همان، م ۶۴٫

[۳۴]. همان، ذیل م ۶۴٫

[۳۵]. همان، م ۶۶٫

[۳۶]. همان، م ۶۸٫

[۳۷]. همان، م ۶۵٫

[۳۸]. نک: اجوبة الاستفتاءات، آیت الله خامنه ای، س ۹۴٫




کلیدواژه ها: , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,



ثبت نظر