دایره المعارف اسلام پدیا » اسرار قرآن
منوی اصلی

اسرار قرآن

تاریخ: ۰۷ اردیبهشت ۱۳۹۰ در باب: علوم قرآنی

نوزده حرفی بودن بسم الله الرحمن الرحیم

در کتاب های تفسیری دو روایت وجود دارد که به نوعی ناظر به این موضوع است. براین اساس، نخست دو روایت یاد شده را ترجمه کرده و منابع آن را می کنیم، سپس به تحلیل محتوا و سند آن می پردازیم.

قبل از بیان روایات نیز لازم است بدانیم که به تصریح آیه ای از قرآن کریم، نوزده نفر وظیفه نگاهبانی از دوزخ را بر عهده دارند[۱] و این روایات نیز به نوعی ناظر به همین آیه از قرآن کریم است.

۱٫ روایت اول: قرطبی از مفسران بنام اهل سنت در قرن هفتم روایتی به این مضمون نقل کرده است:روى وکیع عن الأعمش عن أبی وائل عن عبد الله ابن مسعود قال: من أراد أن ینجیه الله من الزبانیه التسعه عشر فلیقرأ” بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ” لیجعل الله تعالى له بکل حرف منها جنه من کل واحد؛[۲] هرکس بخواهد که پروردگار او را از نگهبانان نوزده گانه دوزخ رهایی بخشد، بسم الله الرحمن الرحیم را بخواند تا خداوند به پاداش هر حرفی از آن، سپری در برابر خازنان جهنم قرار دهد.

میبدی از مفسران عارف مسلک فارسی زبان قرن ششم نیز از ناقلان و مترجمان این حدیث می باشد که چنین آورده است: “گفته اند زبانیه دوزخ نوزده‏اند- چنان که رب العالمین گفت: عَلَیْها تِسْعَهَ عَشَرَ و این آیت تسمیت نوزده حرف است، هر آن کس که به اخلاص برخواند رب العالمین به هر حرفى از آن زبانیه از وى باز دارد، و او را از سیاست وى ایمن کند.”[۳]

مفسران دیگری چون طبرسی، از اندیشمندان شیعی قرن ششم،[۴] ابن کثیر از دانشمندان اهل سنت در قرن هشتم[۵] نیز همین روایت را ذکر کرده اند.

۲٫ روایت دومی نیز در این زمینه وجود دارد که ناظر به نکته دیگری است. متن این روایت که ابن عطیه اندلسی از مفسران قرن ششم[۶] و ثعالبی از مفسران قرن نهم[۷] آن را نقل کرده اند به شرح زیر است:

“فقال بعض الناس: إن روایه بلغتهم أن ملائکه النار الذین قال اللّه فیهم عَلَیْها تِسْعَهَ عَشَرَ [المدثر: ۳۰] إنما ترتب عددهم على حروف بسم اللّه الرحمن الرحیم، لکل حرف ملک، و هم یقولون فی کل أفعالهم: «بسم اللّه الرحمن الرحیم» فمن هنالک هی قوتهم، و باسم اللّه استضلعوا.”

ترجمه: برخی نقل کرده اند که روایتی به گوششان رسیده مبنی بر این که تعداد فرشتگان نگهبان جهنم که خداوند آنان را نوزده نفر اعلام کرده است، بر اساس نوزده حرف بسم الله الرحمن الرحیم تنظیم شده اند و همین بسم الله است که به آنان قوت بخشیده و مایۀ پشت گرمی آنان است.

همان گونه که ملاحظه شد، هر دو روایت بیانگر نوعی ارتباط بین شمارگان حروف “بسم الله الرحمن الرحیم” و تعداد فرشتگان نگهبان دوزخ می باشد با این تفاوت که روایت اول حروف بسم الله را سپری در مقابل نگاهبانان دوزخ ارزیابی کرده و روایت دوم همان نگهبانان را پشتگرم به بسم الله می داند.

بعد از مروری در این روایات، می توان نکاتی را در جمع بندی ذیل خاطر نشان کرد:

۱٫ با توجه به تعالیم دینی و آموزه های قرآنی، تردیدی وجود ندارد که یاری گرفتن از خداوند که تعبیر زیبایی از آن در “بسم الله الرحمن الرحیم” آمده و رأفت و رحمت پروردگار به خوبی از آن استفاده می شود، آتش دوزخ را از انسان دور نموده و سپری برای آنان در مقابل جهنم خواهد بود. بر این اساس، این بخش از روایت که می توان با کمک بسم الله از جهنم نجات یافت، جای بحث و گفتگو ندارد.

۲٫ فرشتگان خدا نیز فرمانبران پروردگار بوده و جز با کمک و استعانت از او دست به اقدامی نمی زنند. بر این اساس، بخشی از روایت دوم که ناظر به پشتگرمی این فرشتگان به نام خداست نیز کاملا مورد تأیید است و هیچ گونه تعارضی با روایت اول ندارد.

۳٫ صرف نظر از دو نکتۀ اشاره شده، با توجه به اینکه اسناد موجود در روایت اول نمی تواند مورد پذیرش قطعی اندیشمندان شیعی باشد و روایت دوم نیز بدون سند می باشد، از دیدگاه دانش روایت شناسی نمی توان به صورت قطعی ابراز داشت که دقیقا هر حرف موجود در حروف نوزده گانۀ بسم الله سپر مستقلی در مقابل نگهبانان نوزده  گانه جهنم بوده و یا اینکه تنظیم تعداد این نگهبانان بر اساس این حروف نوزده گانه انجام شده است، اما از طرفی موارد یاد شده با اصول کلی مورد پذیرش ما نیز در تعارض نیست تا بتوان چنین مضمونی را کاملاً رد کرد.

به هر حال، عبارت “بسم الله الرحمن الرحیم” دارای آثاری معنوی است که در هر دو فرض اثبات و یا رد وجود خاصیتی در نوزده حرفه بودن آن، قابل دسترسی می باشد و به همین دلیل در روایات فراوانی توصیه به گفتن بسم الله قبل از انجام هر کاری شده است.[۸]

معنای حروف مقطعه قرآن

در ابتدای ۲۹ سوره از سوره های قرآن، یک یا چند حرف از حروف الفبا وجود دارد، که مجموعاً ۷۸ حرف است که با حذف مکررات ۱۴ حرف می شود؛ یعنی نصف حروف هجاء که ۲۸ حرف است. این حروف را «حروف مقطعه»، یا «حروف نورانی» گویند.

دربارۀ حروف مقطعه آرا و نظریات گوناگونی ارائه شده است که به بعضی از آنها اشاره می کنیم:

۱- این حروف اشاره است به این که این کتاب آسمانی با آن عظمت و اهمیتی که تمام سخنوران عرب و غیر عرب را متحیر ساخته، و دانشمندان را از معارضه با آن عاجز نموده است، از همان حروف “الفباء” و کلمات معمولی که در اختیار همگان قرار دارد، ترکیب یافته است.

۲٫ حروف مقطعه از متشابهات قرآن است که هرگز قابل حل نبوده و از جمله مجهولات مطلق است و راه علم به آن، کاملاً بر مردم بسته است.

۳٫ این حروف، صرفاً حروف مجرده هستند و هیچ رمز و اشاره و معنایی جز خاصیت آوائی ندارند. حکمت آوردن این حروف در اوایل سوره ها از محدودۀ الفاظ و اصوات تجاوز نمی کند و آوای این حروف در آن روزگار هنگام تلاوت قرآن، موجب جلب توجه حاضرین بوده تا به قرآن گوش فرا دهند؛ زیرا معاندین پیوسته در این صدد بودند که سر و صدا ایجاد کنند تا نوای قرآن به گوش رهگذران عرب نرسد.

۴٫ این حروف نشانۀ بیشتر به کار رفتن حروف مزبور در کلمات آن سوره است و یک معجزه است. بدرالدین رزکشی گوید: یکی از اسرار دقیق این حروف آن است که بیشترین کلمات هر سوره با همان حرفی که در ابتدای آن واقع شده ترکیب یافته اند؛ مثلاً حرف “ق ” در هریک از سوره های “ق” و”حم عسق” ۵۷ بار تکرار شده است و نسبت به آن حروف دیگر این سوره بیشتر است به جز سوره “شمس”، “قیامت”، ” فلق”. یک دانشمند مصری بر اساس این نظر محاسبه های پیچیده ای را توسط رایانه انجام داده و نتیجه گرفته است که این حروف نشانۀ غلبه آن در کلمات آن سوره است و این خود یک معجزه است.

۵٫ این حروف به منظور سوگند به کار رفته اند. سوگند خوردن به این حروف بدان سبب است که اصل کلام در تمامی زبان ها بر پایه این حروف است.

۶٫ میان این حروف و محتوای سوره های مربوط، رابطه ای وجود دارد؛ زیرا با تدبر در سوره هایی که با حروف مقطعه مشابه افتتاح شده در می یابیم که این سوره ها از حیث محتوا متشابه به یکدیگرند.[۹]

۷٫ برخی از این حروف مقطعه علامت اختصاری و اشاره به اسمی از اسمای حسنای الاهی و برخی نیز رمز اشاره به نام پیامبر اکرم (ص) است، هریک از نامهای الاهی مرکب از چند حرف است و از هر نامی حرفی گزینش شده و به صورت ناپیوسته در ابتدای برخی سور قرآن قرائت می شود. جویریه از سفیان الثوری روایت کرده است که: به جعفر بن محمد بن علی بن الحسین (ع) عرض شد: ای پسر رسول خدا معنای این کلمات از کتاب خداوند متعال که می فرماید: “الم” و … چیست؟

امام صادق (ع) فرمود: معنای “الم” که در اول سورۀ بقره است، “انا الله الملک” است و اما “الم” که در ابتدای سوره آل عمران است، معنایش “انا الله المجید” است و …

۸٫ این حروف اجزای اسم اعظم الاهی است.

۹٫ این حروف به تعداد آیات سوره ها اشاره داشته باشد.

۱۰٫ حروف مقطعه هر سوره، نام همان سوره است، چنان که سوره های “یس”، “طه”، “ص”، و هر کدام به نام حروف مقطعه خود موسوم شده است.

۱۱٫ این حروف اشاره به مدت بقای امت اسلامی دارد.

۱۲٫ این حروف برای مرز بندی بین سوره ها و نشانه انقضای سوره قبلی و شروع سوره بعدی است.

۱۳٫ این حروف به منزلۀ خلاصه و پیام اجمالی محتوای سوره است.

۱۴٫ این حروف، ناظر به نام کسانی است که نسخه هایی از قرآن را در اختیار داشتند مثلاً (س) ناظر به نام سعدبن ابی وقاص است.[۱۰]

۱۵٫ این حروف رموزی هستند میان خدا و رسول، که کسی از آن، آگاهی ندارد. رأی مختار محققان این است. [۱۱]

امام صادق (ع) فرمود: “الم”، رمز و اشاره ای است میان خدا و حبیب او محمد (ص) خواسته تا کسی جز او بر آن آگاه نگردد آن را به صورت حروف درآورده تا آن رموز را از چشم اغیار دور نگاه دارد و تنها بر دوست روشن و ظاهر سازد.[۱۲]

از ترتیب حروف مقطعه در کنار هم، کلمات و عبارت های متعددی به دست می آید که اشخاص اهل فکر و نظر با توجه به اعتقادات و ذوق و سلیقه خود با استفاده از این حروف تفأل به مطالب مورد علاقه خود زده اند مثلا بدرالدین زرکشی گوید: از ترکیب این حروف می توان این جمله را ساخت. «نص حکیم قاطع له سر» و فیض کاشانی (ره) جمله «صراط علی حق نمسکه» (راه حضرت علی راه حق است به آن تمسک می کنیم) را استفاده کرده است[۱۳] و … ، اما هیچ کدام از این جملات منشأ روایتی ندارند.

“بسمله” در سوره توبه

در قرآن کریم تنها سوره ای که با “بسم الله الرحمن الرحیم” شروع نشده است سوره توبه می باشد. در این مورد دو نظریه وجود دارد که به آن می پردازیم:

۱- از آنجا که این سوره، یک روش محکم و سخت را در مقابل دشمنان پیمان شکن و اظهار برائت و بیزارى از آنان و اعلام جنگ با آنان، در پیش گرفته است، و روشنگر خشم خداوند نسبت به این گروه است، با “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ” که نشانه صلح و دوستى و محبت و بیان کننده صفت رحمانیت و رحیمیت خدا است، تناسب ندارد[۱۴] و به همین جهت با “بسم الله الرحمن الرحیم” شروع نشده است. حضرت على (ع) در این مورد مى فرماید: “علت نیامدن بسملَه آن است که: «بسم اللَّه براى امان و رحمت است ولى سوره برائت برای برداشته شدن امان، نازل شده است».[۱۵]

۲- این سوره در حقیقت دنباله سوره انفال است؛ زیرا در سوره انفال پیرامون پیمان ها سخن گفته شده، و در این سوره پیرامون الغاى پیمان هاى پیمان شکنان بحث شده است.[۱۶] امام صادق (ع) در روایتی می فرمایند:” انفال و توبه یکی هستند”.[۱۷]

البته مضمونی در بعضی از روایت اهل سنت مبنی بر حذف “بسم الرحمن الرحیم” از سورۀ توبه وجود دارد، که اگر چنین چیزی را صحیح بدانیم به معنای تحریف قرآن است (تحریف به نقصان) در حالی که  معروف و مشهور بین مسلمانان آن است که هیچ تحریفی در قرآن صورت نگرفته است و قرآنی که امروز در دست ما است همان کتاب آسمانی است که بر پیامبر گرامی اسلام (ص) نازل شده است.

برای آگاهی بیشتر به نمایه: تحریف ناپذیری قرآن سؤال ۴۵۳ (سایت اسلام کوئست: ۴۸۶) مراجعه فرمائید.


[۱]. مدثر، ۳۰؛ ” عَلَیْها تِسْعَهَ عَشَر”

[۲]. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج ۱، ص ۹۲، انتشارات ناصر خسرو، تهران، ۱۳۶۴ هـ ش.

[۳]. میبدی، رشید الدین، کشف الأسرار و عده الأبرار، ج ۱، ص ۹، انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۷۱ هـ ش.(در صفحه چهارم از جلد دوم همین کتاب، متن عربی روایت نیز بیان شده است)

[۴]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن،ج ۱، ص ۹۰، انتشارات ناصر خسرو، تهران، ۱۳۷۲ هـ ش.

[۵]. ابن کثیر دمشقی، تفسیر القرآن العظیم، ج ۱، ص ۳۴، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۹ هـ ق.

[۶]. ابن عطیه اندلسی، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، ج ۱، ص ۶۱، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۲۲ هـ ق.

[۷]. ثعالبی، عبد الرحمن بن محمد، جواهر الحسان فی تفسیر القرآن، ج ۱، ص ۱۵۶، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۱۸ هـ ق.

[۸]. برای مطالعه این احادیث می توانید عبارت “التسمیه” را در موضوعات و فهرستهای کتب روایی جستجو کنید.

[۹] المیزان، ذیل آیه ۶ سوره شوری

[۱۰] برای اطلاع بیشتر به مقاله حروف مقطه، سایت فرهنگ و معارف قرآنی مراجعه فرمائید.

[۱۱] معرفت هادی ، علوم قرآنی، ص ۱۳۸٫

[۱۲] ابن طاووس، سعد السعود، ص ۲۱۷، چاپ نجف.

[۱۳] تفسیر الصافی، ج ‏۱، ص ۹۱

[۱۴]. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج‏۷، ص ۲۷۳، چاپ اول ، تهران، دارالکتب اسلامیه، ۱۳۷۴ ش.

[۱۵]. حاکم نیشابوری، مستدرک،ج۲ ،ص۳۳۰ ،  دارالمعرفه ، لبنان ،۱۴۰۶ ه.ق.

[۱۶]. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج‏۷، ص ۲۷۳٫

[۱۷]. مجلسی، بحارالانوار،ج ۸۹ ،ص۲۷۷، ح، مؤسسه الوفا، لبنان،۱۴۰۴ ه .ق .






کلیدواژه ها: , , , , , , , , , , ,



ثبت نظر


5 + = 7