دایره المعارف اسلام پدیا » مراتب نزول قرآن و جایگاه الفاظ در وحی الاهی
منوی اصلی

مراتب نزول قرآن و جایگاه الفاظ در وحی الاهی

تاریخ: ۲۶ اسفند ۱۳۸۹ در باب: نزول قرآن

همان طور که براى هر چیزى چهار نحوه وجود است: وجود لفظى، وجود کتبى، وجود ذهنى و وجود خارجى، وحی نیز همین چهار گونه وجود را دارا است:

الف. وجود کتبى قرآن همان است که ظاهر و هویدا است.

ب. وجود لفظى آن قرائت قرائت کنندگان از معصومان و ملائکه گرفته تا عموم مردم است

ج. وجود ذهنى و علمى قرآن نیز چند قسم است: وجودى در لوح نفس، وجودى که از عالم امر بامر حق تعالى تنزّل نموده در قلب رسول (ص)؛ چنان که می فرماید: “نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلى‏ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ”.[۱] یا آن معانى غیبی که هنگام قرائت به قلب قارى القاء می گردد؛ چنان که می فرماید: “بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ”.[۲]

د. وجود عینى اجمالى که اصل قرآن و حقیقت آن است که از مصدر جلال احدى صادر گشته، چنان که می فرماید: “کِتابٌ أُحْکِمَتْ آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ”.[۳] این وجود عینی (خارجی) قرآن همان است که در قبر به صورت نیکو انیس مؤمن می گردد و در آخرت مجسّم می شود و تکلم می کند و شفاعت می نماید.

پس این قرآن از اصل و حقیقتی برخوردار است که همان وجود عینی و اجمالی قرآن است. این نوع از وجود عاری از کلمه، حرف و آیه است و آن گاه که همین حقیقت به مرحلۀ تفصیل در می آید، دارای الفاظ، حدود و اشکال می شود. این مرحلۀ تفصیل خود دو گونه است: گونۀ یک پارچه که در شب قدر اتفاق افتاده است و گونه تدریج که در مدت ۲۳ سال رسالت پیامبر اسلام روی داده است. توضیح این که امور به حسب قضای الاهی دارای دو مرحله اند: الف. احکام، ب. تفصیل، باید توجه داشت که امور محکم در شب قدر به مرحلۀ تفصیل بیرون می آیند.[۴] یکی از این امور قرآن است که در شب قدر از مرحلۀ احکام در آمده و نازل می گردد و در خور فهم بشر می شود؛ یعنی قرآن دو مرتبه به تفصیل نازل شده است. یک بار به صورت یک پارچه که در شب قدر اتفاق افتاده و یک بار هم به صورت تدریجی که به مدت ۲۳ سال در مناسبت های مختلف نازل گشته است. در هر صورت آن گاه که به تفصیل نازل گردیده با همین الفاظ از طریق وحی توسط پیامبر (ص) دریافت شده است. در مرحلۀ احکام[۵] که همان مرحلۀ اجمال و ابهام است کلمه، حرف و آیه نیست، این مرحله مانند آن است که خود نویس از جوهر پر شود، اما مرحلۀ تفصیل همان است که آن پر شده به صورت کلمات و الفاظ در می آید. در شب قدر چیزهایی که از احکام و بساطت و وحدت برخوردار بود از یکدیگر جدا می شوند و تنزل پیدا می کنند و به صورت حدود و اشکال و خصوصیات در می آیند.[۶]

از آنچه گفته شد روشن گردید که، مراتب نزول قرآن عبارت اند از: مرحلۀ احکام، مرحلۀ تفصیل دفعی و مرحلۀ تفصیل تدریجی. البته بعضی از مفسران بیانی دیگری دارند که توجه به آن خالی از فائده نیست. آنان می گویند: مرتبه اولى؛ عین این الفاظ قرآن از بای بسم اللَّه تا سین و الناس بایجاد حق تعالى موجود شده که نامش کلام اللَّه است. سپس توسط قلم در لوح محفوظ نوشته شد که می فرماید: “بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ”.[۷] مرتبه سوم بر نور مقدس پیغمبر در عالم انوار که می فرماید: “إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ”.[۸] سپس ملائکه در لیله القدر در بیت المعمور یا در آسمان اول نازل کردند، سپس جبرئیل در مدت رسالت حضرت رسول مدت ۲۳ سال سوره به سوره و آیه به آیه بر قلب مطهر حضرت رسالت نازل نمود که می فرماید: “وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعالَمِینَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلى‏ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ”‏.[۹]


[۱]نزول نمود روح الامین (جبرئیل) با قرآن بر قلب تو اى رسول اکرم تا آن که بوده باشى از تهدید کنندگان و بترسانى مردم را از عذاب خدا”. شعرا، ۱۹۳٫

[۲]بلکه قرآن آیاتى است ظاهر و هویدا در سینه کسانى که بآنها علم عطا شده. عنکبوت، ۴۸

[۳] قرآن کتابى است که آیات آن محکم است پس بتفصیل بیان شده. هود، ۱٫ نک: داور پناه ابوالفضل‏، انوار العرفان فی تفسیر القرآن، ج‏۱، ص ۱۳، ناشر انتشارات صدر، مکان چاپ: تهران‏، سال چاپ ۱۳۷۵ ش‏، نوبت چاپ اول، با اندکی تصرف‏.

[۴] فیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکیمٍ؛ دخان ، ۴٫ (امر حکیم یعنی امری که الفاظش از یکدیگر متمایز نباشد).

” [۵]الر کِتابٌ أُحْکِمَتْ آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکیمٍ خَبیرٍ”؛ هود، ۱٫

[۶]در این باره نک: مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، ج ۵،  ص ۱۰۵- ۱۰۱؛ المیزان، (ترجمه فارسی)، ج ۲۰، ص ۵۵۹ – ۵۶۹ ؛ همان ج ۱۸، ص ۱۹۶ به بعد.

[۷] بروج، ۲۱ و ۲۲٫

[۸]واقعه، ۷۶ – ۷۹٫

[۹]شعراء، ۱۹۲-۱۹۴٫ نک: طیب سید عبد الحسین‏، أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‏۱۳، ص: ۱۷۷؛ همان ج‏۱، ص: ۶۸-۷۰، ناشر: انتشارات اسلام‏، مکان چاپ: تهران‏، سال چاپ: ۱۳۷۸ ش‏، نوبت چاپ: دوم‏،




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر


2 + = 10