دایره المعارف اسلام پدیا » غسل
منوی اصلی

غسل

تاریخ: ۰۸ اسفند ۱۳۸۹ در باب: حقوق و احکام

طریقۀ انجام غسل

به طور کلی همه غسل ها را می توان به یکی از این دو روش انجام داد:

۱٫ غسل ترتیبی:

در این نوع غسل که بدن به ترتیب شسته می شود، ابتدا باید با نیت غسل، سر و گردن را به طور کامل شسته، سپس سمت راست و بعد از آن سمت چپ بدن شسته شود. قابل توجه است که کف پا نیز باید شسته شود.[۱]

نصف ناف و نصف عورت بايد با طرف راست بدن و نصف ديگر بايد با طرف چپ شسته شود، بلكه بهتر است تمام ناف و عورت با هر دو طرف شسته شود. [۲]

براى آن كه يقين شود هر سه قسمت، يعنى سر و گردن، طرف راست و طرف چپ كاملاً غسل داده شده، بايد هر قسمتى كه شسته می شود، مقدارى از قسمت هاى ديگر هم با آن قسمت شسته شود. [۳]

۲٫ غسل ارتماسی:

در غسل ارتماسی بدن به یک باره یا به تدریج زیر آب می رود تا به تمام بدن آب برسد.[۴]

توجه داشته باشید همان طور که در توضیح المسائل مراجع عظام تقلید آمده است، اگر کسی عمداً يا از روى فراموشى يا به واسطه ندانستن مسئله به اين ترتيب عمل نكند غسل او باطل است.[۵]‏ و اگر غسل تان در این مدت باطل بوده نمازهایی که خوانده اید یا روزه هایی که گرفته اید نیز باطل می باشد که باید قضای آن را به جا آورید. و برای همۀ غسل هایی که انجام نداده اید، انجام یک غسل کافی است.[۶]

نکاتی درباره شستن اعضای غسل:

۱٫ نظر همه مراجع معظم تقلید ازجمله مقام معظم رهبری این است که: در غسل لازم نيست بدن را از بالا به پايين بشويد. بله تنها آیت الله العظمی بهجت (ره)، شستن از بالا به پائین را در غسل ترتیبی به احتیاط وجوبی لازم می دانند.[۷]

۲٫ پاك بودن تمامى بدن قبل از غسل واجب نيست، بلكه پاك بودن هر عضوى هنگام غسل آن كافى است. بنا بر اين اگر عضو، قبل از غسل آن، تطهير شده باشد، غسل و نمازى كه با آن خوانده شده، صحيح است. ولى اگر عضو نجس قبل از غسل آن تطهير نشود، و با يك شستن بخواهد هم آن را پاك كند و هم غسل نمايد، غسل باطل است و نمازى كه با چنين غسلى خوانده، باطل و قضاى آن واجب است.[۸]

۳٫ یکی از شرایط صحت غسل این است که آب به تمام سطح بیرونی (خارجی ) که ظاهر است و دیده می شود برسد. چنان که در توضیح المسائل آمده است: “اگر در غسل به اندازۀ سر مويى از بدن نشسته بماند، غسل باطل است، ولى شستن جاهايى از بدن كه ديده نمى‏شود، مثل توى گوش و بينى، واجب نيست”.[۹] و “جايى را كه شك دارد از ظاهر بدن است يا از باطن آن، شستن آن لازم نيست، ولى احتياط در شستن است”.[۱۰] و “اگر سوراخ جاى گوشواره و مانند آن به قدرى گشاد باشد كه داخل آن ديده شود، بايد آن را شست و اگر ديده نشود شستن داخل آن لازم نيست”.[۱۱]

۴٫ مراجع تقلید معاصر می فرمایند: در غسل بايد موهاى كوتاهى را كه جزء بدن حساب مى‏شود، بشويند و شستن موهاى بلند واجب نيست، بلكه اگر آب را طورى به پوست برساند كه آنها تر نشود، غسل صحيح است ولى اگر رساندن آب به پوست بدون شستن آنها ممكن نباشد، بايد آنها را بشويد كه آب به بدن برسد.

بله حضرت امام خمینی (ره) و آیات عظام اراكى و مکارم شیرازی فرموده اند: بنا بر احتیاط واجب لازم است موهای بلند هم شسته شوند[۱۲] که مقلّدین آنان می توانند در این مسئله به یکی از مراجع دیگر رجوع کرده و به فتوای او عمل کنند.

بنا براین اگر مانعی مانند رنگ در موهای کوتاهی که جزء بدن محسوب می شود، وجود داشته باشد باید برطرف شود. اما برطرف کردن رنگ موهای بلند لازم نیست، چون با وجود آن می توان آب را به پوست سر رساند.

پیش آمد مبطلات وضو در بین غسل

اگر در بين غسل، حَدَث اصغر از او سر زند، مثلًا بول كند (یا باد معده از وی خارج شود)، غسل باطل نمى‏شود.[۱۳] و لازم نيست كه غسل را از نو شروع كند، ولى چنين غسلى كفايت از وضو براى نماز و ساير اعمال مشروط به طهارت از حدث اصغر نمى‏كند.[۱۴]

کفایت غسل از وضو

در خصوص اینکه آیا غسل غیر واجب از وضو کفایت می کند یا خیر، نظرات مراجع عظام (حفظهم الله تعالی) چنین است:

آيات عظام امام، بهجت، خامنه‏اى و صافى: تنها با غسل جنابت مى‏توان نماز خواند ولى با غسل هاى ديگر بايد وضو هم گرفت[۱۵].

آيت‏الله مكارم: با همه غسل‏هاى واجب و مستحب، مى‏توان نماز خواند و گرفتن وضو واجب نيست. اما احتياط مستحب آن است كه در غير غسل جنابت، وضو هم بگيرد[۱۶].

آيت‏الله فاضل: با همه غسل‏هاى واجب- غير از غسل استحاضه متوسطه- مى‏توان نماز خواند اگر چه احتياط مستحب آن است كه [در غير غسل جنابت‏] وضو هم بگيرد[۱۷].

آيات عظام تبريزى، سيستانى، نورى و وحيدخراسانی: با همه غسل‏هاى واجب و مستحب- غير از غسل استحاضه متوسطه- مى‏توان نماز خواند اگر چه احتياط مستحب آن است كه [در غير غسل جنابت‏] وضو هم بگيرد[۱۸].

غسل جبيره ای

چيزى كه با آن زخم و شكسته را مى‏بندند (بانداژ) و دوايى كه روى زخم و مانند آن مى‏گذارند جبيره ناميده مى‏شود. وضو و غسل با آن را و ضو و غسل جبيره ای گویند. غسل جبيره‏اى مثل وضوى جبيره‏اى است، ولى بنا بر احتياط واجب، بايد آن را ترتيبى به جا آورند نه ارتماسى‏.[۱۹]

مراجع تقلید در باره وضوی جبیره ای فرموه اند:

۱٫ اگر زخم يا دُمل يا شكستگى در صورت و دست ها است و روى آن باز باشد و آب ريختن روى آن ضرر دارد، اگر اطراف آن را بشويد كافى است، ولى چنانچه كشيدن دست تر بر آن ضرر ندارد، بهتر آن است كه دست تر بر آن بكشد و بعد پارچه پاكى روى آن بگذارد و دست تر را روى پارچه هم بكشد. و اگر اين مقدار هم ضرر دارد يا زخم نجس است و نمى‏شود آب كشيد، بايد اطراف زخم را به طورى كه در وضو گفته شد، از بالا به پايين بشويد و بنا بر احتياط مستحب، پارچه پاكى روى زخم بگذارد و دست تر روى آن بكشد و اگر گذاشتن پارچه ممكن نيست شستن اطراف زخم كافى است و در هر صورت تيمم لازم نيست.[۲۰]

۲٫ اگر نمى‏شود روى زخم را باز كرد ولى زخم و چيزى كه روى آن گذاشته پاك است و رسانيدن آب به زخم ممكن است و ضرر و زحمت و مشقت هم ندارد، بايد آب را به روى زخم برساند و اگر زخم يا چيزى كه روى آن گذاشته نجس است، چنانچه آب كشيدن آن و رساندن آب به روى زخم  بدون زحمت و مشقت ممكن باشد، بايد آن را آب بكشد و موقع وضو آب را به زخم برساند و در صورتى كه آب براى زخم ضرر دارد، يا آن كه رساندن آب به روى زخم ممكن نيست، يا زخم نجس است و نمى‏شود آن را آب كشيد بايد اطراف زخم را بشويد و اگر جبيره پاك است روى آن را مسح كند و اگر جبيره نجس است يا نمى‏شود روى آن را دست تر كشيد؛ مثلًا دوايى است كه به دست مى‏چسبد، پارچه پاكى را به طورى كه جزء جبيره حساب شود روى آن بگذارد و دست تر روى آن بكشد و اگر اين هم ممكن نيست، احتياط واجب آن است كه وضو بگيرد و تيمم هم بنمايد.[۲۱]

۳٫ اگر زخم يا دمل يا شكستگى در محل مسح است (جلوى سر يا روى پاها) و روى آن باز است، چنانچه نتواند آن را مسح كند، بايد پارچه پاكى روى آن بگذارد و روى پارچه را با ترى آب وضو كه در دست مانده مسح كند (و بنا بر احتياط مستحب تيمم هم بنمايد) و اگر گذاشتن پارچه ممكن نباشد، بايد به جاى وضو تيمم كند و بهتر است يك وضو بدون مسح هم بگيرد.[۲۲]

۴٫ كسى كه وظيفه او تيمم است، اگر در بعضى از جاهاى تيمّم او زخم يا دمل يا شكستگى باشد بايد به دستور وضوى جبيره‏اى، تيمّم جبيره‏اى نمايد.[۲۳]

غسل جنابت

از نظر اسلام، در مسائل طهارت و نجاست (که جنابت از شاخه های آن است)، شک و تردید هیچ اعتباری ندارد و نباید به آن اعتنا کرد. پس، غسل جنابت، در صورتی بر شخص مکلّف واجب می شود که نشانه های منی وجود داشته باشد و یا این که انسان یقین به جنابت داشته باشد. بنا بر این تا زمانی که یقین کامل صددرصد به احتلام پیدا نکرده هیچ وظیفه ای از نظر وجوب غسل جنابت متوجه او نیست.

حضرت آیت الله خامنه ای در پاسخ سؤالی در این زمینه فرموده اند:”با شك در جنابت، حكم جنابت مترتب نمى‏شود، مگر اين كه رطوبتى از شما خارج شود كه همراه با علامت‏هاى شرعى خروج منى باشد يا يقين به خروج منى داشته باشيد.[۲۴]

اما باید توجه داشته باشید که طهارت شرط واقعی است؛ یعنی اگر مکلّف بعداً یقین پیدا کند که قبل از نماز صبح محتلم بوده و غسل نکرده و نماز صبح را، در حال جنابت خوانده، این نماز صبح باطل است و باید بعد از غسل جنابت قضای آن را بجای آورد[۲۵].

حضرت امام خمینی (قدس سره) و برخی دیگر از مراجع در این باره می گویند: مستحبّ است انسان بعد از بيرون آمدن منى بول كند، و اگر نکند و بعد از غسل رطوبتى از او بيرون آيد، كه نداند منى است يا رطوبت ديگر، حكم منى را دارد.[۲۶]

آیت الله بهجت می گوید: اما اگر نمی تواند بول كند بنابر احوط بايد استبراء كند، در این صورت رطوبتی که از او خارج می شود حکم بول را دارد.[۲۷]

آیت الله زنجانی می گوید: چنانچه فاصله غسل با بيرون آمدن منى كم باشد به طورى كه احتمال دهد كه رطوبت از بقاياى منى سابق باشد، در این صورت حكم منى را دارد، ولى اگر به جهتى هم چون طول مدت، اطمينان دارد كه از منى سابق چيزى نمانده، و احتمال دهد رطوبت مشکوک منی جدید است، حكم منى را ندارد و اگر بول نكرده باشد و پس از غسل بول نمايد چنانچه احتمال دهد كه همراه بول بقاياى منى خارج شده حكم منى بار مى‏شود، مگر بقاياى منى چنان در بول مستهلك شده باشد كه به مجموع رطوبت خارج شده بول بگويند.[۲۸]

غسل میّت

یکی از غسل های واجب، غسل میّت مسلمان است که همانند سایر غسل ها انجام می شود. این غسل واجب کفایی بوده و تا زمانی که کسی میّت مسلمان را غسل نداده است بر همه مسلمانان واجب است، اما اگر یک نفر این غسل را انجام دهد از دیگران ساقط خواهد شد.

یکی از شرایط این غسل مماثله (همجنس بودن) غسل دهنده و میّت است.

فقها و مراجع عظام در باره غسل دادن زن و مرد چنین فتوا داده اند:

اگر مرد، زن را و زن، مرد را،[۲۹] غسل بدهد باطل است،[۳۰] ولى زن مى‏تواند شوهر خود را غسل دهد و شوهر هم مى‏تواند زن خود را غسل دهد،[۳۱] اگر چه احتياط مستحبّ آن است كه زن، شوهر خود و شوهر، زن خود را غسل ندهد.[۳۲]،[۳۳].[۳۴]

البته اگر براى غسل ميّت زن، زن ديگرى نباشد مردهايى كه با او نسبت دارند و محرمند، يا به واسطه شير خوردن با او محرم شده‏اند، مى‏توانند از زير لباس، او را غسل دهند.

بنابراین، در حالت عادی مرد نمی تواند مادر زن مردۀ خود را غسل دهد؛ زیرا تنها مورد استثنا در مسئله، طبق نظر برخی از مراجع، زن و شوهر هستند.[۳۵]


[۱] . توضيح المسائل (المحشى للإمام الخميني)، ج‏۱، ص ۲۱۵ – ۲۱۶٫

[۲] . همان، ص ۲۱۶٫

[۳] . همان، ص ۲۱۶٫

[۴] با استفاده از توضيح المسائل (المحشى للإمام الخميني)، ج‏۱، ص ۲۱۵ تا ۲۲۰٫

[۵] همان،ص ۲۱۵٫

[۶] همان،ص۲۳۲٫

-[۷] همان، ص: ۲۲۲، مسأله ۳۸۰٫

[۸] همان، ص ۲۲۹، احكام غسل جنابت (استفتاءات از مقام معظم رهبرى) س ۱۷۹٫

[۹] همان، ص ۲۲۱، مسئلۀ ۳۷۴٫

[۱۰] همان، ص ۲۲۱، مسئلۀ ۳۷۵٫

[۱۱] همان، ص ۲۲۱، مسئلۀ ۳۷۶٫

[۱۲]. همان، ص۲۲۲ ، مسأله ۳۷۹٫

[۱۳] . (خوئى) :بايد غسل را رها كرده و غسل ديگرى بنمايد و چنانچه بخواهد غسل ترتيبى نمايد بنا بر احتياط مستحبّى وضو هم بگيرد. (گلپايگانى، فاضل، صافى) :مى‏تواند غسل را تمام نمايد و بعد وضو بگيرد؛ و بهتر آن است كه غسل را احتياطاً از سر بگيرد به قصد آن چه بر ذمّه او است از اتمام يا اعاده؛ لكن وضو بعد از غسل در اين صورت هم واجب است.(سيستانى:) لازم نيست غسل را رها كرده و غسل ديگرى بنمايد بلكه مى‏تواند غسل خود را تمام نمايد و بنا بر احتياط لازم بايد وضو هم بگيرد، ولى اگر از غسل ترتيبى به ارتماسى و يا از ارتماسى به ترتيبى عدول نمايد، لازم نيست وضو هم بگيرد. (بهجت:) اتمام غسل لازم نيست، بلكه كافى است كه به قصد وظيفه واقعيّه (اعم از تمام يا اتمام) غسل را دوباره از سر شروع كند و بنا بر احتياط براى نماز و كارى كه وضو لازم دارد وضو بگيرد. (مكارم:) بنا بر احتياط واجب بايد غسل را از سر گيرد و براى نماز و مانند آن، وضو نيز بگيرد. (تبريزى:) بنا بر احتياط بايد غسل را از سر بگيرد و براى نماز وضو هم بگيرد.

[۱۴] . توضیح المسائل (محشی)، ج‏۱، ص۲۳۰، سؤال ۱۸۵٫

[۱۵] . توضيح‏المسائل مراجع، ۳۹۱ و ۶۴۶٫

[۱۶] . همان، م ۳۹۱ و ۶۴۶٫

[۱۷] . همان، م ۳۹۱ و ۶۴۶٫

[۱۸] . همان، م ۳۹۱ و ۶۴۶ آيت‏الله وحيد، توضيح‏المسائل، م ۳۹۷ و آيت‏الله نورى، توضيح‏المسائل، م ۳۹۲ و ۶۴۷٫

[۱۹] . توضيح المسائل (المحشى للإمام الخميني)، ج‏۱، ص ۱۹۶، مسأله ۳۳۹٫

[۲۰] . همان، ص ۱۸۹ مسأله ۳۲۵٫

.[۲۱]  همان، ص ۱۹۲، مسأله ۳۲۹٫

[۲۲] . همان، ص ۱۹۰، مسأله ۳۲۶٫

[۲۳] . همان، ص ۱۹۷، مسأله ۳۴۰٫

[۲۴]. أجوبة الاستفتاءات (بالفارسية)، ص: ۳۳، س ۱۷۴٫

[۲۵] لأنّ انكشاف الخلاف في الطهارة الحدثيّة موجب للإعادة. نک: الفاضل اللنكراني، محمد الموحدي‏، غسل الجنابة- التيمم- المطهرات( تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة)، ص: ۳۴٫

[۲۶] . توضيح المسائل (المحشى للإمام الخميني)، ج ‏۱، ص ۲۱۰٫

[۲۷] . همان.

[۲۸] . همان.

[۲۹] بهجت: در غير موارد ضرورت.

[۳۰] خوئى، زنجانى: حرام است مرد، زن را و زن، مرد را غسل بدهد.

[۳۱] تبريزى: جايز نيست مرد، زن را و زن، مرد را غسل بدهد.

[۳۲] خوئى، زنجانى، صافى: در حال اختيار غسل ندهد.

[۳۳] سيستانى: مرد نمى‏تواند زن نامحرم را غسل بدهد و هم چنين زن نمى‏تواند مرد نامحرم را غسل بدهد و زن و شوهر مى‏توانند يكديگر را غسل بدهند.

[۳۴] مكارم: مرد نمى‏تواند زن را غسل دهد، هم چنين زن نمى‏تواند مرد را غسل دهد، مگر زن و شوهر كه هر كدام مى‏تواند ديگرى را غسل دهد، هر چند احتياط مستحب آن است كه اگر ضرورتى نيست، اين كار را نكنند.

[۳۵]توضیح المسائل (المحشى للإمام الخميني)، ج ‏۱، ص ۳۱۹- ۳۲۰، مسئله ۵۵۹٫




کلیدواژه ها: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,



ثبت نظر