دایره المعارف اسلام پدیا » ارتداد اصحاب بعد ار رحلت پیامبر (ص)
منوی اصلی

ارتداد اصحاب بعد ار رحلت پیامبر (ص)

تاریخ: ۰۷ اسفند ۱۳۸۹ در باب: ارتداد

مقدمه

قبل از پرداختن به اصل مسئله توجه به نکتۀ زیر ضروری به نظر می رسد.

منطق شیعه در بارۀ صحابه منطق امام و مولایشان امیرمؤمنان (ع) است که در خطبه ۹۷ نهج البلاغه آمده است:

“من اصحاب محمد (ص) را دیدم، اما هیچ کدام از شما را همانند آنان نمی نگرم. آنها صبح می کردند در حالی که موهای ژولیده و چهره های غبارآلود داشتند، شب را تا صبح در حال سجده و قیام به عبادت می گذراندند و پیشانی و گونه های صورت را در پیشگاه خدا بر خاک می ساییدند. با یاد معاد چنان ناآرام بودند گویا بر روی آتش ایستاده اند. بر پیشانی آنها از سجده های طولانی پینه بسته بود (چون پینۀ زانوهای بزها) اگر نام خدا برده می شد چنان می گریستند که گریبان های آنان تر می شد. و چون درخت، در روز تند باد می لرزیدند. از کیفری که از آن بیم داشتند، یا برای پاداشی که به آن امیدوار بودند”.

بله، آن چه را که شیعه معتقد است، این است که بعضی از صحابه که عدد آنها از تعداد انگشتان دست تجاوز نمی کند، بعد از رحلت پیامبر اکرم (ص) با اهل بیت (ع) برخوردهای بدی داشتند. به این جهت (به جهت این برخوردها) شیعه از آنها تنفر پیدا کرد و این کار عجیبی نیست. خود پیامبر (ص) از عمل خالد بن ولید انزجار پیدا کرد و فرمود: “خدایا من تبرّی می جویم از آن کاری که خالد انجام داد”.

پس از بیان این مقدمه در تبیین مسئلۀ باید به نکات زیر توجه کرد:

یک. روایات ارتداد که معروف به روایات “حوض” است.

این روایات از سوی اهل سنت بسیار وسیع تر و با روایات زیاد و متواتر مطرح شده است[۱] که در این جا فقط به ذکر آدرس بعضی از این روایات اکتفا می کنیم:

۱٫ شرح صحیح مسلم، نووی، ج ۱۵- ۱۶، ص ۵ و ۵۹٫

۲٫ عمده القاری، ج ۲۳، ص ۱۳۵٫

۳٫ شرح صحیح بخاری، کرمانی، ج ۲۳، ص ۶۳٫

۴٫ التمهید، ابن عبدالبر، ج ۲، ص ۲۹۱٫

۵٫ صحیح بخاری، کتاب رقاق، باب ۵۳، احادیث ۶۲۱۲؛ ۲۱۱۵٫

۶٫ صحیح مسلم، کتاب فضائل، باب ۹٫

۷٫ مصابیح السنه، بغوی، ج ۳، ص ۵۳۷٫

۸٫ الترغیب و الترهیب، منذری، ج ۴، ص ۴۲۲٫

۹٫ النهایه فی غریب الحدیث، ابن اثیر، ج ۵، ص ۲۷۴٫

۱۰٫ فتح الباری، ابن حجر، ج ۱۱، ص ۴۷۵٫

۱۱٫ عمده القاری، عینی، ج ۲۳، ص ۱۴۲٫

۱۲٫ ارشاد الساری، قسطلانی، ج ۹، ص ۳۴۲٫

در این جا فقط یک روایت از روایات منابع اهل سنت را به عنوان نمونه متذکر می شویم و مراجعه به سایر منابع را به اهل معرفت واگذار می کنیم:

ابوهریره از رسول خدا (ص) نقل می کند که فرمود: من بر سر حوض ایستاده ام، در این هنگام گروهی حاضر می شوند که آنان را می شناسم. (مردی از مأموران خداوند که مراقب آنها است)، از میان من و آنان خارج می شود و به آنها می گوید: بیایید (برویم) من می پرسم: به کجا؟ پاسخ می دهد: به خدا سوگند به سوی آتش. من می پرسم: گناه شان چیست؟ پاسخ می دهد: آنان پس از تو، به افکار و عقاید گذشته خود بازگشتند. سپس گروه دیگری را می آوردند که آنان را می شناسم. مردی (از مأموران الاهی که مراقب آنها است) از میان من و آنان خارج می شود و به آنها می گوید: بیایید برویم، می پرسم: به کجا؟ پاسخ می دهد: به سوی آتش. می پرسم: گناه شان چیست؟ پاسخ می دهد: آنان پس از تو، به افکار گذشته خویش بازگشتند. من گمان نمی کنم کسی از آنان نجات یابد، مگر به تعداد شتران اندکی که از گله جدا شده و به خاطر نداشتن چوپان، گم و ضایع می شوند.[۲] (کنایه از این است که نجات یافتگان از نظر تعداد، بسیار اندک اند).[۳]

دو. معنای ارتداد مطرح شده در این احادیث:

با توجه به کثرت و تواتر احادیث ارتداد صحابه در منابع معتبر اهل سنت، باید برادران اهل سنت پاسخ دهند که ارتداد اصحاب در این روایات به چه معنا است؟ و هر معنایی را که آنان برای ارتداد مطرح شده در روایات بپذیرند ما نیز همان معنا را خواهیم پذیرفت.

اما علمای شیعه معتقدند ارتدادی که در برخی از روایات به برخی از صحابه نسبت داده شده به معنای کفر و بازگشت به بت پرستی نیست، بلکه به معنای شکستن پیمان ولایت و نافرمانی پیامبر (ص) در امر خلافت است.

آیت الله سبحانی معتقد است که این ارتداد به معنای کفر و الحاد و بازگشت به جاهلیت نیست، بلکه مراد از آن عدم وفای به پیمانی است که در روز غدیر خم از آنها گرفته شده بود.

امام خمینی (ره) نیز در کتاب طهارت خود در بحث از این که آیا مخالفان شیعه کافرند یا نه، می‌گوید: صدق اسلام بر افراد به صرف اعتقاد به الوهیت، توحید، نبوت و معاد (مورد آخر اختلافی است) محرز است.

ایشان امامت را از اصول مذهب شیعه و مخالفت با آن را سبب خروج از تشیع، نه اسلام می‌داند. ایشان در این بخش روایاتی را که در آنها به اهل سنت نسبت کفر داده شده است، بررسی می‌کند و معتقد است که در این نسبت‌ها کفر به معنای اصطلاحی اراده نشده؛ چرا که این با اخبار مستفیضه بلکه متواتره در این باب و معاشرت شیعیان و ائمه با اهل سنت (حتی در مواردی که شائبه تقیه وجود ندارد) مخالف است.[۴]، [۵]

بنابراین، از نظر شیعه ارتداد مطرح شده در این روایات با ارتداد افرادی؛ مانند اصحاب مسیلمه و یاران طلیحه بن خویلد و پیروان اسود عنسی و سجاح، کاملا متفاوت است و فرق دارد. آنها حقیقتاً اسلام را کنار گذاشتند و کافر شدند؛ در حالی که کار آن دسته از صحابه نافرمانی پیامبر و شکستن پیمان ولایت بود.

از آن گذشته بنا به گزارش منابع تاریخی، امام علی (ع) در مواردی به خلفا مشاوره می‌داده و آنها را راهنمایی می‌کرده تا در فتوحات موفق شوند.[۶] این نشانه رضایت ایشان به اصل این فتوحات است؛ هرچند که اگر این فتوحات با هدایت و رهبری امام علی (ع) انجام می‌شد بهتر بود و جلوی برخی از اشتباهات گرفته می‌شد.

نتیجه: از آن چه گذشت روشن شد که ارتداد اصحاب در روایات اهل سنت بسیار وسیع تر و با روایات زیاد و متواتر مطرح شده است، در حالی که در منابع شیعه روایات صحیحی که بیانگر ارتداد اصحاب باشد بیش از دو روایت نبوده و به اصطلاح علم حدیث از خبر واحد تجاوز نمی کند. علمای شیعه معتقدند ارتدادی که در برخی از روایات به برخی از صحابه نسبت داده شده به معنای کفر و بازگشت به بت پرستی نیست، بلکه به معنای شکستن پیمان ولایت و نافرمانی پیامبر (ص) در امر خلافت است.

بنابراین، آن کسانی که در فتوحات اسلام شرکت داشتند، همگی مسلمان بودند و برای گسترش اسلام تلاش کردند؛ هرچند که ممکن است اشتباهاتی و گناهانی در زندگی خود مرتکب شده باشند.


[۱] جامع الاصول، ج ۱۱، ص ۱۱۹- ۱۲۳٫

[۲] «بینا أنا قائم إذا زمره، حتی إذا عرفتهم خرج رجل من بینی و بینهم، فقال: هلم، فقلت: أین؟ قال: الی النار والله، قلت: و ماشأنهم؟ قال: إنهم ارتدوا بعدک علی أدبارهم القهقری. ثم إذا زمره، حتی إذا عرفتهم خرج رجل من بینی و بینهم، فقال: هلم، قلت: أین؟ قال: إلی النار و الله. قلت: ماشأنهم؟ قال: أنهم ارتدوا بعدک علی أدبارهم القهقری، فلا أراه یخلص منهم الا مثل همل النعم». صحیح بخاری، کتاب رقاق، باب ۵۳، ح ۲۱۱۵؛ ابن منظور، لسان العرب، ج ۱۵، ص ۱۳۵؛ منذری، الترغیب والترهیب، ج ۴، ص ۴۲۲؛ ابن اثیر، النهایه فی غریب الحدیث، ج ۵، ص ۲۷۴؛ ابن حجر، فتح الباری، ج ۱۱، ص ۴۷۵؛ عینی، عمده القاری، ج ۲۳، ص ۱۴۲؛ قسطلانی، ارشاد الساری، ج ۹، ص ۳۴۲٫

[۳] برگرفته از سؤال ۱۵۸۹ (سایت اسلام کوئست: ۱۹۷۰)، نمایه: معنای ارتداد صحابه و اثبات آن.

[۴] امام خمینی، کتاب الطهاره، ج ۳، ص ۴۳۷ ، چاپ اول، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹٫

[۵] اقتباس از سؤال شماره ۲۸۰۷ (سایت اسلام کوئست: ۳۵۰۱).

[۶] مصاحبه با آیت الله واعظ زاده خراسانی، نشریه حوزه، سال ۲۴، شماره ۱۴۱، مرداد و شهریور ۱۳۸۶، ص ۳۹ – ۵۲٫




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


7 + 5 =