دایره المعارف اسلام پدیا » ولایت
منوی اصلی

ولایت

تاریخ: ۳۰ بهمن ۱۳۸۹ در باب: عرفان, کلام قدیم

مفهوم ولایت

واژۀ “ولايت” و “مولى” از ماده “ولى” گرفته شده و اهل لغت معانى گوناگون را براى آن برشمرده‏اند: مالك، عبد، معتِق (آزاد كننده) معتَق (آزاد شده)، صاحب (همراه)، قريب (مانند پسر عمو)، جار (همسايه)، حليف (هم پيمان)، ابن (پسر)، عمّ (عمو)، ربّ، ناصر، منعِم، نزيل (كسی كه در جايى سكنى گزيند) شريك، ابن الاخت (پسر خواهر)، محبّ، تابع، صهر (داماد)، اولى بالتصرف (كسى كه از جهاتى بر تصرف در امور شخصى ديگرى، از خود او شايسته‏تر است).[۱]

در اصطلاح، مراد از “ولايت” تسلط و اشراف بر دخل و تصرف در امور ساير انسان‏ها، در ابعاد مختلف است، بدون اين كه حق اختيار و انتخاب و گزينش يا مالكيت از سايرين سلب شود.

“امامت” امام (ع) بر جامعۀ اسلامى تجلى و اعمال اين ولايت بر امور اجتماعى و سياسى جامعه و هدايت انسان‏ها به سوى جامعه‏اى اسلامى و پاسخ گويى به نيازهاى دينى و قضايى آنها است. اگر انسان‏ها به اين ولايت گردن نهند و زعامت او را پذيرا شوند و از راه و روش و منش و سيرۀ او درس بگيرند، در دنيا و آخرت به سعادت و رفاه و آسايش مادى و معنوى دست مى یابند و اگر از امامت و زعامت او روى گردان شوند و به غير او رو كنند، جز به زيان خود، پيشه‏اى نخواهند داشت.

انواع ولایت

ولایت بر دو قسم است: تکوینی و تشریعی.

ولایت تکوینی؛ یعنی سرپرستی موجودات جهان و عالم خارج و تصرف عینی داشتن در آنها که اولاً و بالذات منحصر در ذات “الله” است و ثانیاً و بالعرض به پیامبران و ائمه معصومین (ع) و انسان های کامل اسناد داده می شود[۲].

ولایت تشریعی ؛ که خود بر دو قسم می باشد:

۱٫ ولایت بر تشریع: همان ولایت ‏بر قانون گذاری و تشریع احکام است؛ یعنی اینکه کسی، سرپرست جعل قانون و وضع‏کننده اصول و مواد قانونی باشد.

۲٫ ولايت در تشريع: يعني نوعي سرپرستي كه نه ولايت تكويني است و نه ولايت بر تشريع و قانون، بلكه ولايتي است در محدوده تشريع و تابع قانون الهي و ولایت ‏بر جامعه خردمندان.[۳] بر اساس روایاتی همانند: «الست اولی بکم من انفسکم‏»[۴]؛ «من کنت مولاه فعلی مولاه‏»[۵] و همچنین آیاتی مانند: « النَّبِيُّ أَوْلى‏ بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِم‏‏»[۶] و « إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُون‏‏»[۷]، بازگوکننده ولایت و سرپرستی و اداره امور جامعه اسلامی است طبق آنچه بیان شد ولایت بر تشریع و حق قانونگذاری منحصر در ذات خداوند متعال می باشد و در خصوص ولایت در تشریع همانند ولایت تکوینی که اولاً و بالذات منحصر در ذات خداوند است، ثانیاً و بالعرض بعهده افرادی است که مقام خلیفة الاهی همچون پیامبران و امامان معصوم (ع) را دارا می باشند.

برای آگاهی بیشتر به نمایه های زیر مراجعه شود:

امامان و ولایت تکوینی، سؤال شماره ۲۲۲ (سایت اسلام کوئست: ۱۴۰۶).

معنای ولایت، سؤال شماره ۱۵۳ (سایت: ۱۱۵۶).

ولایت مطلقه، سؤال شماره ۱۸۸۷ (سایت: ۲۲۱۲).

محدوده ولایت مطلقه فقیه، سؤال شماره ۳۱۰۵ (سایت: ۳۳۷۰).

رابطه ولایت با امامت

“ولايت” مهم ترين پيش نياز “امامت”؛ يعنى يكى از شروط مهّمۀ آن است و تا ولیّ حضور و ظهور داشته باشد، شخص ديگرى نمى‏تواند “پيشواى” مسلمين گردد و زمام امور دينى و دنيوى آنها را به دست گيرد و آنها را به دنبال اهداف و نيات خود بكشاند؛ زيرا اين يك اصل عقلايى و بديهى است كه تا افضل و اكمل حضور دارد، نوبت به سايرين نمى‏رسد، مگر اين كه آن “ولیّ مطلق” اين اجازه و رخصت را به او داده باشد، و او تحت نظر آن ولّى به اداره ی امور مسلمين در حيطۀ محدود اختيارات داده شده، بپردازد و پا را از آن فراتر ننهد؛ مانند: ولى فقيه در زمان غيبت امام دوازدهم (عج).

از اين رو، مقام “ولايت الاهى” كه به ائمه معصومين ‏(ع) و پيامبر اكرم (ص) نسبت داده مى‏شود، همان مقام “خليفة الاهى” است كه هدف آفرينش انسان مى‏باشد و با همين مقام مسجود ملايكه واقع شده است، و اگر اين ولیّ نباشد زمين اهلش را در خود فرو مى‏برد.[۸]

اما آن ولايتى كه به سايرين نسبت داده مى‏شود، صِرف حق تصرف در امور مولى عليه، در حيطه‏اى است كه از طرف شارع به آنهااجازه داده شده است، مثلاً ولايت پدر بر فرزندان قابل مقايسه با ولايت حاكم شرع بر امور اجتماعى نيست؛ زيرا سعه اختيارات اين دو و شرايط ولايت اين دو با هم متفاوت است.

به بیان دیگر؛ ولايت خدا، رسول (ص) و امامان (ع) بر سايرين ولايتى حقيقى و برخاسته از قابليت‏ها و اقتضاءات ذاتى آنها است، لكن ولايت سايرين ولايتى “اعتبارى و قراردادى” و منوط به تشريع شارع است. چنانچه تحقق و فعليت ولايت نبى (ص) و امام (ع) در جامعه، نيازمند رويكرد و اطاعت و تسليم مردم در برابر تصرفات و اوامر و نواهى ايشان و مراجعه و رضايت مردم به قضاوت‏ها و حكم‏هاى ايشان است و إلاَّ آن ولايت الاهيه، در جامعه به ظهور نرسيده و إعمال نمى‏شود.

ولایت تکوینی در امامان (ع)

از میان موجودات این عالم، انسان دارای موقعیت و جایگاه ممتازی است که حتی فرشتگان مقرب از آن بی بهره اند. انسان از استعداد و نیروهای پنهان و بالقوه ای برخوردار است که اگر آنها را در خویشتن کشف کند و پرورش دهد، می تواند خلیفة الله و اشرف مخلوقات باشد.

خداوند متعال از طرفی راه رسیدن  به ولایت خویش را به روی تمامی انسان ها باز گذاشته که “الا ان اولیاء الله لاخوف علیهم و لا هم یحزنون”. از طرفی دیگر آن را به خوبی معرفی نموده است.

با عنایت به این دو مطلب بالا می توان نتیجه گرفت که ائمۀ معصومین (ع) در اثر دارا بودن قابلیت ها، شناخت و معرفتی والا و ایمان و یقین برتر به حوزۀ ولایت الاهی راه یافتند که پیامد مبارک آن، افاضۀ حضرت حق از ولایت تکوینیۀ خویش به آن ذوات مقدسه بوده است.

کارنامۀ زندگی معصومین (ع) حاکی از آن است که عبودیت و بندگی خدا و ارتباط دائمی با مبدأ کائنات در سر لوحۀ زندگی آن بزرگواران قرار داشته که با همین اکسیر بندگی خدا، کیمیاگری می کردند و روح حیات را در کالبد نظام هستی می دمیدند که “بکم یمسک السماء ان تقع علی الأرض”؛ به واسطۀ شما آسمان نگه داشته می شود که بر زمین نیفتد.[۹]

از امام مجتبی (ع) نقل شده که فرمودند: هر کس بندۀ خدا شد خداوند همه چیز را تحت فرمان و بندگی او قرار می دهد. [۱۰]

در حدیث قدسی آمده است که پروردگار متعال فرمود: بندۀ من مرا اطاعت کن تا تو را مثل خودم قرار دهم.[۱۱]

“ابن آدم أنا غني لا أفتقر أطعني فيما أمرتك أجعلك غنيا لا تفتقر يا ابن آدم أنا حي لا أموت أطعني فيما أمرتك أجعلك حيا لا تموت يا ابن آدم أنا أقول للشي‏ء كن فيكون، أطعني فيما أمرتك أجعلك تقول لشي‏ء كن فيكون”؛ فرزند آدم من غنی هستم و فقیر نمی شوم از من اطاعت کن تا تو را بی نیاز قرار دهم که فقیر نشوی و من زنده ام و نمی میرم، آنچه به تو امر می کنم اطاعت کن تا تو را زنده دایمی قرار دهم که هرگز نمیری و من به شیء می گویم باش پس می شود. از من اطاعت کن تا تو را آن چنان قرار دهم که به شیء بگویی باش پس موجود شود.[۱۲] علاوه بر این روایات، حدیث معروف قرب نوافل که در اصول کافی آمده است، مجموعاً رمز دست یابی معصومین (ع) به ولایت تکوینی را بر ما آشکار می نمایند.

که “بیمنه رزق الوری و بوجوده تثبت الارض والسماء”؛ به یمن وجود آن بزرگواران موجودات روزی می خورند و آسمان و زمین ثابت و برقرار است.[۱۳]

پذیرش ولایت امامان (ع)

از دیدگاه مذهب شيعه شناخت “ولّى اللَّه” و گردن نهادن به اوامر و نواهى و قضاوت‏ها و احكام او بر همگان واجب است و هر كس از اين امر سرباز زند، در واقع توحيد و نبوت را نپذيرفته است.

به عبارت ديگر؛ لازمۀ پذيرش وجود خدا و توحيد و عدالت او، پذيرش نبوت و پذيرش اين دو مستلزم پذيرش ولايت ولیّ الله مى‏باشد. اين مطلب از آيۀ ۳ سوره مائده كه ابلاغ و معرفى ولىّ را معادل ابلاغ رسالت و توحيد قرار مى‏دهد و آیه ۵۹ سورۀ نساء كه اطاعت از اولوالامر را در طول اطاعت از خدا و رسول (ص) قرار مى‏هد و نيز حديث ثقلين که “عترت” را قرين قرآن كريم مى‏نمايد،[۱۴] به وضوح مستفاد است و به واسطۀ حديث شريف نبوى (ص) “هر كس بميرد و امام زمان خويش را نشناسد به مرگ جاهليت مرده است”.[۱۵] بر پذیرش ولایت امامان (ع) تأكيد مى‏شود.

از روايات استفاده می شود که هيچ عمل و عبادتى، بدون پذيرش ولايت ولى اللَّه الاعظم مقبول درگاه احديت واقع نمى‏شود. به عنوان نمونه، امام رضا (ع) در حديث معروف سلسلة الذهب از اجدادشان به صورت حديث قدسى فرمودند: “كلمه لا إله إلاّ اللَّه دژ محكمی است، و هر كه در آن داخل شود از عذاب من مصون خواهد ماند” و پس از اندكى تأكيد نمودند: “با عمل به شرايط لا إله إلاّ اللَّه و من يكى از آن شرايط است”[۱۶].

و نیز امام باقر (ع) مى‏فرمايند: “اسلام بر پنج پايه استوار است: نماز، روزه، حج و ولايت، و هيچ يك از آن اركان به پاى ركن ولايت نمى‏رسد”[۱۷]؛ زيرا ولايت در ميان اركان دين نقش كليدى دارد و امام راهنماى دين است.[۱۸]

سير انسان به سوى اللَّه و دست يابى به مقام خلافت الاهى، سيرى نامتناهى و داراى درجات متفاوت و عرض عريض است، لكن در هر زمان تنها يك نفر در اوج اين قلّه واقع مى‏شود و همطرازى در بين معاصرانش نخواهد داشت و او است كه بر سايرين ولايت خواهد داشت؛ مثلاً در زمان رسول اكرم (ص) هيچ كس – حتى امام على و فاطمه (ع) – به پاى ايشان نمى‏رسيدند و همه – حتى اين دو بزرگوار – تحت ولايت رسول اللَّه (ص) واقع مى‏بودند. چنانچه در زمان امام على (ع) – پس از رحلت نبى اكرم (ص) – حسنين ‏(ع) تحت ولايت پدر واقع گشتند و همچنین ساير ائمه ‏(ع) در زمان حيات پدر يا جدشان و نيز در زمان امام حسن (ع)، امام حسين (ع) تحت ولايت و امامت برادر بزرگوار خويش و مطيع ايشان بودند، تا آن جا كه امام حسين (ع) پس از شهادت برادر نيز، عهدنامۀ ايشان با معاويه را تا زمانى كه او زنده بود، محترم شمردند و از درگيرى مستقيم با او اجتناب كردند. در اين زمان نيز تنها يك نفر بر فراز قلّۀ‏ انسانيت مى‏درخشد و تنها او داراى ولايت كليه الاهيه بر تمامى انسان‏ها مى‏باشد، چه ديگران متوجه او باشند يا نباشند و نظارتش را يقين بدارند يا خير، و او – به عقيدۀ شيعه اثنى عشرى – كسى جز حضرت حجة ابن الحسن العسكرى (ع) نمى‏باشد.

از سوى ديگر – چون اين مسير بى نهايت است و هدف آفرينش تمامى انسان‏ها طى اين مسير است، چنان كه مى‏فرمايد: “إنا للَّه و انّا إليه راجعون” ما از سوى او آمده‏ايم و به سوى از باز مى‏گرديم.[۱۹] – ساير انسان‏ها اگر بخواهند به درجات اين مسير بار يابند چاره‏اى جز اين ندارند كه ولايت ولى اللَّه الاعظم را پذيرا شوند و به او اقتدا كنند و پا جا پاى او بنهند تا به طور دقيق و سريع بتوانند اين درجات را پشت سر نهاده و با گذراندن مراحل كمال انسانيت به كمال مقصود برسند.[۲۰]


[۱] فيروزآبادى، القاموس المحيط ؛ سعيدى مهر، محمد، كلام اسلامى، ج ۲، ص ۱۶۸٫

[۲] . اقتباس از سؤال شماره ۲۲۲ (سایت اسلام کوئست: ۱۴۰۶)، نمایه: امامان و ولایت تکوینی.

[۳] . جهت آگاهی بیشتر نک: حوزه نت.

[۴] . بحار، ج ۲۷، ص ۲۴۳، ح ۱٫

[۵] . کافی، ج ۱، ص ۲۹۵، ح ۳٫

[۶] . احزاب، ۶٫

[۷] . مائده، ۵۵٫

[۸] مطهرى، مرتضى، امامت و رهبرى، ص ۴۶ – ۷۶٫

[۹] زیارت جامعه.

[۱۰] تفسیر عسکری، ج۱، ص۳۲۷٫

[۱۱] أسرارالصلاة، ج۱، ص ۴ (مقدمة).

شرح‏دعاى‏صباح، خوئى، ج۱، ص۱۱، مقدمه مصحح.

[۱۲] بحارالأنوار، ج۹۰، ص ۳۷۶، باب ۲۴، علة الإبطاء في الإجابة …؛ إرشادالقلوب، ج۱، ص ۷۵، الباب الثامن عشر، وصايا و حكم بليغة… ؛ عدةالداعي، ص۳۱۰، فصل ….. ص۳۰۷٫

[۱۳] مفاتيح‏الجنان، ص ۸۵، دعاى عديله …..  ص۸۴٫

[۱۴]. مطهرى، مرتضى، امامت و رهبرى، ص ۴۶ – ۷۶٫

[۱۵] مطهرى، مرتضى، امامت و رهبرى، ص ۴۶ – ۷۶٫

[۱۶] بحارالأنوار، ج  ۳ ، ص  ۸٫

[۱۷] بحار الانوار، ج ۶۵، ص ۳۳۳ – ۳۲۹ .

[۱۸] جوادى آملى، عبداللَّه، عيد ولايت، ص ۶۲ – ۶۴٫

[۱۹] بقره، ۱۵۶؛ انشقاق، ۶٫

[۲۰] ر.ک: مطهرى، مرتضى، انسان كامل.




کلیدواژه ها: , , , , , , , , , , , , , ,



ثبت نظر