دایره المعارف اسلام پدیا » نماز جمعه
منوی اصلی

نماز جمعه

تاریخ: ۲۷ بهمن ۱۳۸۹ در باب: حقوق و احکام

اهمیت نماز جمعه‏

نماز جمعه عبادتى است هم چون نمازهاى دیگر که در ظهر روز جمعه با شرایطى خاصّ انجام مى‏شود. در فضیلت این نماز همین بس که سوره‏اى در قرآن به این نام آمده و در آن جا صریحاً مؤمنان را به حضور در نماز جمعه دعوت فرموده است و در آن آیه آمده است: “هنگامى که صداى مؤذن بلند شد و دعوت به نماز شدى معامله و تجارت را رها ساز و براى انجام این فریضۀ الاهى حاضر شو، که از همه چیز براى شما بهتر است”.[۱] مراد از ذکر در آیه، به اتفاق مفسران نماز جمعه است. نیز در روایت آمده است: نماز جمعه باعث حرام شدن آتش جهنم است بر بدن و موجب تخفیف هول هاى قیامت و کشیده شدن قلم عفو بر جرائم اعمال گذشته است[۲] و ثواب شرکت در نماز جمعه براى غیر مستطیع، معادل با حج است[۳] و در روایات دیگر تارکین آن را سخت نکوهش کرده تا آن جا که مى‏خوانیم: کسى که سه هفته آن را ترک کند منافق است.[۴]

در زمان غیبت امام زمان (عج)، نماز جمعه، واجب تخییرى و افضل از ظهر است. کسى که نماز جمعه را به جا آورده واجب نیست نماز ظهر را هم بخواند، ولى احتیاط مستحب آن است که آن را نیز به جا آورد.

چگونگی خواندن نماز جمعه

نماز جمعه دارای دو خطبه و دو رکعت نماز است. در خطبه اول واجب است حمد الاهى، گر چه به هر لفظى که حمد الاهى محسوب شود جایز است، ولى احتیاط مستحب آن است که به لفظ جلاله «اللَّه» باشد و احتیاط واجب آن است که پس از آن به ثناى الاهى بپردازد و سپس به پیغمبر اسلام درود فرستد و واجب است مردم را به تقوا سفارش کند و یک سوره کوچک از قرآن را بخواند. و در خطبه دوم نیز حمد و ثناى الاهى به صورتى که ذکر شد و درود بر پیغمبر اسلام واجب است. و احتیاط واجب آن است که در این خطبه نیز به تقوا سفارش کند و سوره کوچکى از قرآن تلاوت نماید. و احتیاط مستحب و مؤکد آن است که در خطبه دوم پس از درود بر پیغمبر (ص) به ائمه معصومین (ع) نیز درود بفرستد و براى مؤمنان استغفار کند. و بهتر است از خطبه‏هاى منسوب به امیر المؤمنین (ع) یا آنچه از ائمه معصومین (ع) وارد شده انتخاب کند.

بعد از تمام شدن خطبه، نماز جمعه خوانده می شود. نماز جمعه مانند صبح دو رکعت است ولى با نماز صبح چند فرق دارد که ذیلًا بیان مى‏شود:

احتیاط آن است که قرائت حمد و سوره در نماز جمعه به جهر یعنى بلند خوانده شود.

مستحبّ است در رکعت اوّل بعد از حمد سوره جمعه و در رکعت دوّم بعد از حمد سوره منافقین خوانده شود.

در نماز جمعه دو قنوت مستحبّ است یکى در رکعت اوّل پیش از رکوع و دوّم در رکعت دوّم بعد از رکوع، و در هر قنوت دعاهایى که در قنوت نمازها خوانده مى‏شود مى‏توان خواند، و بهتر و افضل در دو قنوت نماز جمعه بلکه در قنوت نمازهاى دیگر خواندن کلمات فرج است. از حضرت صادق سلام اللَّه علیه روایت شده است که فرمود: در قنوت رکعت اوّل نماز جمعه بعد از قرائت مى‏گویى: لا اله الا اللَّه الحلیم الکریم … .[۵]

شرایط نماز جمعه

شرط اوّل: آن که به جماعت باشد و فرادى‏ صحیح نیست.‏

شرط دوّم: عدد است، به این معنا که حداقلّ نمازگزاران که امام هم یکى از آنها است باید پنج نفر باشند و به کمتر از آن منعقد نمى‏شود.

شرط سوّم: آن که مسافت بین دو نماز جمعه کمتر از یک فرسخ نباشد. [۶]

معیار فاصلۀ بین دو نماز جمعه

اگر در جایى نماز جمعه برگزار شد نباید در فاصله‏اى کمتر از یک فرسخى آن نماز جمعه دیگرى منعقد شود.[۷] پس در این که در هر شهری باید یک نماز جمعه اقامه شود یا بیشتر، از نظر شرع ملاک، مقدار فاصلۀ بین دو نماز جمعه است.

بر این اساس؛ اگر با فاصلۀ یک فرسخ دو نماز جمعه اقامه شود، هر دو صحیح است.

لازم به تذکر است که میزان در مسافت، محل نماز جمعه است نه شهرى که نماز جمعه در آن تشکیل شده است. بنابراین، در شهرهاى بزرگى که طول آن چند فرسخ است مى‏توان چند نماز جمعه اقامه کرد.[۸]

اگر در شهری دو نماز جمعه برگزار شود و فاصلۀ بین آن دو کم تر از یک فرسخ باشد، هر کدام که دیرتر شروع کرده باشند نماز آنان باطل است. اگر هر دو مقارن هم در یک لحظه تکبیره الاحرام بگویند هر دو نماز باطل است.[۹]

البته طبق نظر حضرت امام خمینی (ره)، امام جمعه باید منصوب از طرف ولی فقیه باشد. بنابراین، اگر در شهری یک امام جمعه منصوب از طرف ولی فقیه است و دیگری غیر منصوب، بدیهی است که نماز دومی باطل است.[۱۰]

ضمناً از آن جا که شهرها معمولاً آن قدر بزرگ نیستند که از هر طرف یک فرسخ (۶ کیلومتر) محدوده داشته باشند، برای هر شهری یک امام جمعه نصب می شود.

در این باره دیدگاه های مراجع عظام تقلید را مرور می کنیم:

دفتر حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی):

اگر بین محل برگزارى نماز جمعه یک فرسخ شرعى فاصله باشد، مانع ندارد.‏‏

دفتر حضرت آیت الله العظمی فاضل لنکرانی (ره):

کمترین فاصله بین دو نماز جمعه باید یک فرسخ باشد و یک نماز جمعه در یک شهر بخوانند کافی است و نماز جمعه و جماعت برای اجتماع مردم است و اگر کاری موجب تفرقه شود جایز نیست.

دفتر حضرت آیت الله العظمی سیستانی (مدظله العالی):

ج: باید بین اقامه دو نماز جمعه حداقل یک فرسخ فاصله باشد.

دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدظله العالی):

فاصله دو نماز جمعه باید کمتر از یک فرسخ نباشد که اگر در کمتر از یک فرسخ دو نماز جمعه خوانده شود نماز اوّلى صحیح و دومى باطل است.

وجوب تخییری نماز جمعه

نماز جمعه یکی از عبادات اجتماعی اسلام است که در قرآن نیز به آن اشاره شده است و مردم نیز در عمل به آن امر شده اند.[۱۱] این عبادت به اجماع فریقین از واجبات است[۱۲] که در زمان وجود معصوم(ع) باید اقامه شود. در زمان غیبت اگر چه برخی از فقها قائل به وجوب عینی و تعیینی نماز جمعه شده اند[۱۳] ولی اکثر آنان نظریۀ وجوب تخییری[۱۴] نماز جمعه را پذیرفته اند از جمله این فقها ؛ شیخ طوسی در کتاب نهایه اش است که می توان این نظریه را به او نسبت داد و در تبعیت از ایشان، عدۀ زیادی از فقها وجود دارند که نظریۀ شیخ طوسی را قبول کردند[۱۵] به طوری که برخی بر این مطلب ادعای اجماع کرده اند؛ مثلا شهید شیخ زین الدین و  عالم محقق شیخ علی در شرح ” قواعد” و برخی دیگر را می توان از جمله این افراد نام برد.[۱۶]

اما فقها متاخر به روشنی این نظریه را اعلام کرده اند که به ذکر عبارات آنان بسنده می کنیم.

محقق کرکی: علما امامیه از زمان امامان معصوم(ع) تا زمان ما اجماع داشته و دارند که در زمان غیبت نماز جمعه وجوب عینی ندارد، بلکه وجوب آن تخییری است.[۱۷]

وحید بهبهانی: از آن چه ذکر کردیم مشخص می شود که قول به وجوب تخییری نماز جمعه با افضلیت نماز جمعه اقوا است.[۱۸]

سید حسین مجتهد کرکی(م ۱۰۰۱): ایشان کتابی دارد به نام ”  اللمعه فى عدم عینیه صلاه الجمعه” که در آن اثبات وجوب تخییری نماز جمعه است.[۱۹]

محمد بن حسن فرزند شهید ثانی: ایشان وجوب تخییری نماز جمعه را ثابت می داند.[۲۰]

صاحب جواهر: وجوبی که در نماز جمعه ثابت شده است وجوب تخییری است.[۲۱]

سید کاظم یزدی صاحب عروه الوثقی:  ایشان می گوید: “نماز جمعه در زمان غیبت امام- علیه و على آبائه الکرام أفضل الصلاه و السلام-واجب تخییرى است بنا بر اقوى.”[۲۲]

آیت الله خویی: بر حسب اخبار و روایات، وجوب نماز جمعه، وجوب تخییری است.[۲۳]

سید احمد خوانساری: ایشان قول به وجوب تخییری را به عدۀ زیادی از فقها نسبت می دهد.[۲۴]

حضرت امام خمینی: در روز جمعه انسان مى‏تواند به جاى نماز ظهر دو رکعت نماز جمعه بخواند.[۲۵]

آیت الله بهجت: در روز جمعه انسان مى‏تواند بنا بر أظهر به جاى نماز ظهر دو رکعت نماز جمعه بخواند و در عصر غیبت وجوب آن تخییرى است یعنى نماز جمعه کفایت از نماز ظهر مى‏کند.[۲۶]

مقام معظم رهبری: نماز جمعه در عصر غیبت واجب تخییری است.[۲۷]

آیت الله سیستانی: مسأله نماز جمعه واجب تخییرى است.[۲۸]

آیت الله فاضل لنکرانی و آیت الله مکارم شیرازی:  نماز جمعه در زمان غیبت کبرى واجب تخییرى مى‏باشد، یعنى میان نماز جمعه و نماز ظهر مخیّر است، ولى در زمانى که حکومت عدل اسلامى مى‏باشد و نماز جمعه اقامه شود، بهتر آن است که نماز جمعه خوانده شود.[۲۹]

در استدلال به این که وجوب نماز جمعه در عصر غیبت، وجوب تعیینی است یا تخییری، به برخی از روایات اشاره شده است ولی فقها در نهایت به اصول عملیه تمسک کرده اند و گفته اند: اگر شک کردیم که نماز جمعه در عصر غیبت وجوب تعیینی دارد یا وجوب تخییری (البته بعد از این که اصل مشروعیت آن در زمان غیبت ثابت شده باشد)، باید از قاعدۀ دوران امر بین تعیین و تخییر استفاده کنیم. بر طبق این قاعده[۳۰] می گوییم: در چنین دورانی اصل این است که خصوصیت و تعیین نفی شود ،که نتیجۀ این نفی خصوصیت، قطعاً وجوب تخییری است.[۳۱]

وقت خواندن نماز جمعه

حضرت امام خمینی (ره) پیرامون وقت خواندن نماز جمعه فرموده اند:

وقت نماز جمعه با زوال خورشید شروع مى‏شود و تا وقتى که سایه شخص به اندازه دو قدم «پا» متعارف برسد امتداد دارد. ولى احتیاط واجب آن است که از اوائل عرفى زوال ظهر تأخیر نیاندازند و اگر تأخیر افتاد احتیاط مستحب آن است که نماز ظهر را بخوانند.

جائز است دو خطبه نماز جمعه قبل از ظهر شرعى ایراد شود به طورى که پایان خطبه‏ها با ظهر شرعى مصادف باشد ولى احتیاط مستحب آن است که آنها را در وقت ظهر بخواند.

اگر امام خطبه‏ها را قبلًا شروع کرده و هنگام زوال به پایان برساند و نماز جمعه را شروع کند صحیح است. [۳۲]

مستحبّات نماز جمعه‏

براى امام جمعه چند چیز مستحبّ است:

۱٫ در حال خطبه خواندن امام رو به مردم بایستد.

۲٫ بلیغ و توانا در سخن گفتن و موقع شناس باشد.

۳٫ مواظب بر نمازهاى خود در وقتشان باشد.

۴٫ بر انجام اوامر الهى حتّى مستحبّات حریص باشد.

۵٫ نواهى الهى حتّى مکروهات را ترک نماید.

۶٫ از شبهات اجتناب نماید.

۷٫ از سخنان بیهوده خوددارى کند تا مواعظ او در نفوس افراد تأثیر بیشترى داشته باشد.

۸٫ در حال نماز در زمستان و تابستان عمّامه بگذارد.

۹٫ در حال نماز رداء بر دوش داشته باشد چه عبا باشد چه بُرد یمانى یا غیر اینها.

۱۰٫ هنگام ایراد خطبه تکیه بر عصا یا شمشیر یا غیر آن بنماید.

۱۱٫ هنگام روبرو شدن با مأمومین سلام بنماید.

۱۲٫ قبل از خواندن خطبه‏ها مادامى که مؤذّن مشغول اذان است امام بنشیند.[۳۳]

مکروهات نماز جمعه‏

آنچه بر امام و مأمومین هنگام ایراد خطبه کراهت دارد:

۱٫ آن که خطیب در حال خطبه به غیر از خطبه سخن دیگر بگوید، و أحوط ترک آن است.

۲٫ آن که مأمومین هنگام ایراد خطبه‏ها حرف بزنند، بنا بر احتیاط آنها نیز حرف نزنند و أحوط بر مأمومین آن است که خطبه‏ها را به دقّت گوش کنند و توجّه به مواعظ خطیب بنمایند.[۳۴]


[۱] جمعه، ۹٫

[۲] نصایح، ص ۲۵۵٫

[۳] نوادر راوندى-ترجمه صادقى اردستانى، ص ۲۷۷٫

[۴] امالى شیخ صدوق-ترجمه کمره‏اى، متن، ص ۴۸۵٫

[۵]. نک: توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏۱، ص۸۴۳- ۸۸۰٫

[۶] برای آگاهی از دیدگاه مراجع در این باره، نک: توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏۱، ص۸۴۳- ۸۸۰٫

[۷] مراجع عظام می گویند: کم ترین فاصلۀ بین دو نماز جمعه، یک فرسخ است.

[۸] توضیح المسائل مراجع، ج۱، احکام نماز جمعه، ص ۸۵۶٫

[۹] اجوبه الاستفتائات، آیت الله العظمی خامنه ای، ص۱۳۳، س ۶۲۳؛  توضیح المسائل مراجع، ج۱، احکام نماز جمعه، ص ۸۴۴٫

[۱۰] استفتائات حضرت امام خمینی، ص ۲۶۸، س ۴۴۰٫

[۱۱] جمعه،۹٫

[۱۲] طباطبایی بروجردی، حسین،البدر الزاهر فی صلاه الجمعه و المسافر،ص ۱۱،قم،۱۴۱۶٫

[۱۳] این نسبت در رسالۀ نماز جمعه شهید ثانی مشهود است ولی مرحوم وحید بهبهانی نسبت این رساله و این قول را به شهید ثانی به شدت رد می کند . نک : وحید بهبهانی،محمد باقر،مصابیح الظلام،ج۱، ص ۴۰۱،موسسه العلامه الوحید البهبهانی،قم،۱۴۲۴٫

[۱۴] واجب تخییرى به این معنى که مکلّف در روز جمعه مخیّر است که نماز جمعه را بخواند در صورتى که شرائطش موجود باشد، یا نماز ظهر به جا آورد پس اگر نماز جمعه را به جا آورد، کفایت از ظهر مى‏کند. نک: توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏۱، ص ۴۰۵،دفتر انتشارات اسلامی،قم،۱۴۲۴٫

[۱۵] جعفریان،رسول،دوازده رساله فقهى درباره نماز جمعه، ص۴۱۱،قم،بی جا، بی تا.

[۱۶] دوازده رساله فقهى درباره نماز جمعه، ص ۶۰۶٫

[۱۷] کرکی عاملی،علی بن حسین،رسائل محقق کرکی،ج۱،ص ۱۴۷ و ۱۴۸،کتابخانه آیت الله مرعشی و دفتر نشر اسلامی،قم، ۱۴۰۹٫

[۱۸] مصابیح الظلام،ج۱، ص ۴۰۳٫

[۱۹] دوازده رساله فقهى درباره نماز جمعه، ص: ۸۶

[۲۰] استقصاء الاعتبار فی شرح الاستبصار، ج‏۷، ص: ۲۶۲

[۲۱] نجفی،محمد حسن ،جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج‏۱۱، ص ۳۳۶،دار احیاء التراث العربی،بیروت،بی تا.

[۲۲] یزدی طباطبایی،سید محمد کاظم،سؤال و جواب (للسید الیزدی)، متن، ص ۷۹،مرکز النشر العلوم الاسلامی،تهران،۱۴۱۵٫

[۲۳] خویی، ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروه الوثقى، ج‏۶، ص ۴۰و ۵۷،بی جا، بی تا.

[۲۴] خوانساری، سید احمد،جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، ج‏۱، ص ۵۲۳، موسسه اسماعیلیان،قم، ۱۴۰۵٫

[۲۵] این مطلب به معنای وجوب تخییری است نک : توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏۱، ص ۴۰۵٫

[۲۶] توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏۱، ص ۴۰۶٫

[۲۷] خامنه ای ،سید علی، اجوبه الاستفتاءات، س ۶۰۶ و ۶۱۱با استفاده از نرم افزار پرسمان.

[۲۸] توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏۱، ص ۴۰۵٫

[۲۹] توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏۱، ص ۴۰۶٫

[۳۰] در دوران امر بین تعیین و تخییر براءه عقلی و نقلی  بر عدم تعین و خصوصیت است.

[۳۱] نک:التنقیح فی شرح العروه الوثقى، ج‏۶، ص: ۵۷

[۳۲] نک: توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏۱، ص ۸۴۷، احکام نماز جمعه، مساله ی ۱۵ و ۱۶و ۲۷٫

[۳۳]. توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏۱، ص۸۴۳- ۸۸۰٫

[۳۴]. برای آگاهی از دیدگاه مراجع در این باره، نک: توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏۱، ص۸۴۳- ۸۸۰٫








ثبت نظر


6 + 9 =