دایره المعارف اسلام پدیا » فمینیسم
منوی اصلی

فمینیسم

تاریخ: ۲۷ بهمن ۱۳۸۹ در باب: حقوق و احکام, کلام جدید

مفهوم فمینیسم

فمینیسم، (Feminism)، واژه‏اى فرانسوى و از ریشه‏ لاتینى (Femind) است و با اندکى تغییر، در زبان‏هاى دیگر مثل انگلیسى و آلمانى هم به یک معنا به کار مى‏رود. Feminine (فمینین) به معناى زن یا جنس مؤنث است.

فمینیسمِ مصطلح، ممکن است در دو معنا به کار رود.

معناى اوّل، که همان کاربرد عمومى و شناخته شده‏ آن است، به اندیشه و نهضتى گفته مى‏شود که مدافع برابرى حقوق زنان با مردان در ساحت‏هاى اجتماعى، اقتصادى، سیاسى مى‏باشد که در فارسى ممکن است از این واژه به زن سالارى، زن گرایى و… تعبیر شود. البته با پیشرفت این اندیشه، از جمله نتایج به دست آمده، تحقق و تشکیل مجموعه‏هاى منظم و سازمان یافته‏اى براى فعالیت‏هاى زنان است که با عناوین مختلفى؛ مانند تشکل زنان، انجمن زنان، نهضت زنان و… بروز و ظهور مى‏یابد.

معناى دوم، نمود و ظهور خُلقیات و صفات زنانه در مردان است که این معنا مورد نظر نیست.

پیشینۀ فمینیسم

فمینیسم به عنوان دفاع از حقوق زنان و برابرى این حقوق با مردان، پیشینه‏اى بیش از چند صده دارد، ولى مى‏توان گفت که این واژه در اواسط قرن نوزدهم میلادى به این معنا به کار رفت. به منظور تحقق اندیشه فمینیستى، به تدریج جنبش‏هاى گوناگونى شکل گرفته و براى رسیدن به خواسته‏هاى خویش، راه‏هاى متفاوتى را در پیش گرفتند. از نظر تاریخى تکامل جریان فمینیستى را مى‏توان به دو مقطع و مرحله تقسیم نمود.

مرحله‏ اوّل – از اوایل قرن ۱۹ تا ۱۹۲۰ (بعد از جنگ جهانى اوّل)، و مرحله‏ دوم – از دهه‏ ۶۰ به بعد است. البته فمینیسم در تعریف اوّلیه‏ خود، نهضت حق‏طلبى زنان بود که از آمریکا شروع شد؛ یعنى زنان در برابر تبعیض‏هایى که ریشه در “جنسیت” داشت و در آن زمان مطرح بود، حرکتى را با انگیزه و هدف حق‏طلبى شروع نمودند که تنها بر مبناى دیدگاه‏ها و نگرش‏هاى خاص اجتماعى و بعضاً دینى خود قدم در این مسیر نهاده بودند.

این نهضت، نقطه ضعف هایى هم در برداشت، ولى در سال‏هاى ۱۹۷۰ – ۱۹۸۰ گرایش‏هاى متعددى از فمینیست‏ها، از گروه‏هاى بسیار افراطى گرفته تا طیف‏هاى محافظه کار، و حتى دینى مذهبى ظهور نمودند.

در نتیجه، گرایش و نظرات متعددى در ایده‏ فمینیستى وجود دارد، ولى همه‏ آنها در این که حقوق زنان نادیده گرفته شده و مى‏بایست با انتخاب راه کارهاى مناسب، این تضییع حقوق و تبعیض از میان برود، مشترک‏اند. البته محورهایى هم وجود دارد که موجب اختلاف و تعدد آنان گشته است.

معرفت شناسی فمینیستی

معرفت شناسی شاخه ای از فلسفه می باشد که از معرفت بحث می کند. امروزه معرفت شناسی بیش از آن که یک دانش باشد یک ابزار سیاسی است. لذا جنبش های سیاسی متفاوت تلاش می کنند که بر اساس این ابزار، موفقیت هایی را به دست بیاورند. بر این اساس، اگر فمینیسم را هم به عنوان یک جنبش اجتماعی زنان در نظر بگیریم، نباید آن را از این نکته مستثنا کنیم؛ زیرا این روش تلاش کرده است به کمک این ابزار، مقبولیتی در میان اندیشمندان کسب کند.

جنبش های فمینیستی در اعتراض به مسائلی؛ از قبیل تقسیم کار و موقعیت زنان در جامعه غرب شکل گرفت و تدریجاً به صورت یک نظام فکری درآمد. فمینیسم برای این که در میان فلسفه جدید راهی باز نموده و به یک مکتب فکری تبدیل شود، تلاش کرد تا یک نوع معرفت شناسی خاص را طراحی کند.

می دانیم که در بین گرایش های مختلفِ معرفت شناسانه دو گرایش عمده وجود دارد: گرایش درون گرایانه و گرایش برون گرایانه. معرفت شناسی فمینیستی شاخه ای از گرایشات برون گرایانه معرفت شناختی است که مدعی نقش عوامل بیرونی در فرآیند توجیه باور هستند.

این شاخه که گرایشی از معرفت شناسی اجتماعی است، برخلاف معرفت شناسی سنتی، منکر مطلق بودن حصول معرفت بوده؛ بدین معنا که وجود برخی مقدمات معین، لزوماً سبب شکل گیری یک باور معین و یکسان در همه افراد نمی شود و هر فرد به تناسب محیط اجتماعی خود، از آن مقدمات یکسان به باوری متفاوت می رسد و عوامل اجتماعی؛ چون منزلت، شرایط اجتماعی و شناختی، امتیازات اجتماعی فرد و ساختار اجتماع قدرت را از شرایط مهم حصول معرفت می دانند. در این صورت آنان به جای پرسش از ماهیت معرفت، از ماهیت اجتماعی شخصی که معرفت برای او حاصل می شود، صحبت می نمایند. این نوع معرفت‌شناسی که با معرفت‌شناسی انگلیسی‌ ـ آمریکایی تقابل دارد، مدعی است که با نگاهی به گذشته درمی‌یابیم که سیر اندیشه، فلسفه و معرفت، همواره مرد مدار بوده و بنابر خواست و علایق ‌آنان شکل گرفته است؛ از این رو، معرفت‌شناسی براساس تجربه‌های جنسیت، رنگ و تحصیلات پدید آمده است، پس از عینیت و قطعیت در معرفت باید دست کشید.

یکی از بحث هایی که فمنیست ها دارند این است اگر قرار بود زنان، تاریخ فلسفه را می نوشتند، فلسفه عالم متفاوت بود؛ زیرا زنان از لحاظ موقعیت اجتماعی، متفاوت هستند و می توانند معرفت دیگری داشته باشند، بنابراین معرفت مردان با معرفت زنان کاملاً متفاوت است. مجموعۀ دیدگاه های فمینیست ها در باب معرفت، «معرفت شناسی فمینیستی» Feminist epistemology نام گرفته است.

فمینیست ها معرفت شناسی خود را در دو رکن خلاصه کرده اند؛ یکی انتفاد از اصالت فرد (individualism) و دیگری نقش و جایگاه (standpoint) معرفت. تمام تلاش فمینیست ها معطوف به این است که اولاً: معرفت زنانه با معرفت مردانه متفاوت است، ثانیاً: معرفت زنانه امتیاز و ویژگی خاصی به معرفت مردانه دارد.[۱]

در نقد این دیدگاه می توان گفت: اگرچه نقش و تأثیر عوامل اجتماعی بر باور افراد، قابل انکار نیست، اما پذیرش ادعای فمنیست ها بدین معنا است که هیچ تعریف مطلقی از معرفت وجود نداشته و معرفت، امری عینی نبوده، بلکه امری نسبی و صرفاً تابع ذهنیت افراد است. اشکال وارده بر این ادعا، آن است که آیا خود این ادعا که به نوعی معرفت و باور این افراد است، نیز مشمول نسبیت و ذهنیت می شود یا نه؟ اگر پاسخ منفی است، پس ادعای نسبیت و ذهنیت معرفت، خود به خود نقض می شود، اما اگر پاسخ مثبت است، پس چگونه خود با این جزمیت در مورد نقش عوامل اجتماعی و جنسیت در روند معرفتی در طول تاریخ، سخن می گویید؟ و چگونه از این امر ذهنی و فردی خود، نتیجه کلی، عینی و تاریخی می گیرید؟؛ زیرا امری که عینی نباشد، مشمول نتیجه گیری کلی نیز نخواهد بود!. اگر چه نقش عوامل اجتماعی و حتی رنگ و جنسیت در حصول معرفت، مهم و مؤثر است، اما این بدان معنا نیست که شخص در برابر این عوامل کاملاً فاقد اراده و آزادی است؛ زیرا در این صورت نقش فرد به عنوان فاعل شناساگر در حصول معرفت، نادیده انگاشته شده و معرفت، امری جبری خواهد بود. به نظر می رسد که در این گرایش، نقش نفس و روح انسانی در حصول معرفت به حساب نیامده و فاعل شناساگر، امری طبیعی و مادی محسوب گشته است.

گرایش های فمینیستی

در مورد گرایشاتى که در زمینه‏ فمینیسم وجود دارد، می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. فمینیسم لیبرال،
  2. فمینیسم مارکیستى،
  3. فمینیسم رادیکال،
  4. سوسیال فمینیسم،
  5. فمینیسم فرامدرن،
  6. فمینیسم اسلامى.

فمینیسم که پیشینه‏اى نسبتاً زیاد دارد، از اواخر قرن نوزدهم به طرق گوناگون به کشورهاى اسلامى هم وارد شده است.

فمینیسم که یک نهضت و جنبش اجتماعى بود، در طى حرکت چند دهه‏ خویش توانسته است، علاوه بر این که نظریات خود را به صورت منظم و دانشگاهى به نام Women’s Studied (مطالعات زنان)، علمى نماید، شرایط مناسب را براى پیدایش حرکت جدیدى که ثمره آن ظهور کارشناسان مسائل زنان ‏باشد، فراهم نماید. توجه به این نکته‏ حائز اهمیت خواهد بود که پیدایش فمینیسم غربى، به عنوان یک حرکت اجتماعى فرهنگى در شرایط و بستر خاصى شکل گرفته است. لذا نقدهاى جدّى بر هر یک از مبانى و دیدگاه‏هاى متعدد فمینیسم مطرح است که نیازمند بررسى و فرصت دیگرى است.


[۱] . فمینیسم و دانش های فمینیستی، مترجمان: عباس یزدانی، بهروز جندقی، نقد وشرح: علیرضا قائمی نیا، محمود فتحعلی و…،دفتر مطالعات و تحقیقات زنان(۱۳۸۲)،ص۳۹ـ۵۳و۱۳۸ـ۱۵۹




کلیدواژه ها: , , , , , , , , , ,



ثبت نظر


5 + = 6