دایره المعارف اسلام پدیا » راه های کسب حضور قلب در عبادات
منوی اصلی

راه های کسب حضور قلب در عبادات

تاریخ: ۳۰ بهمن ۱۳۸۹ در باب: حضور قلب

حضور قلب در حالات بلند عرفانى و معنوى کارى است در غایت سختى که سال هاى متمادى و پیاپى زمان مى خواهد و نباید از خود چنین انتظارى را داشت که این حالت در زمان اندکی برای انسان حاصل شود، ولى مى شود اسبابى را فراهم ساخت که اجمالا در نمازها حضور قلب و حالات خوشى را به دست آورد که برخى از آنها عبارتند از:

۱٫ بدست آوردن آن چنان معرفتى که دنیا را در نظر انسان کوچک و خدا را در نظر انسان بزرگ کند، تا هیچ کار دنیوى نتواند به هنگام راز و نیاز با معبود نظر او را به خود جلب و از خدا منصرف سازد.

۲٫ از بین بردن زمینه حواس پرتى و خواطر. چرا که توجه به کارهاى پراکنده و مختلف، معمولا مانع تمرکز حواس است. و هر قدر انسان، توفیق پیدا کند که مشغله‏هاى مشوش و پراکنده را کم کند به حضور قلب در عبادات خود کمک کرده است.

۳٫ زمینه سازى براى حضور قلب: که این خود چند چیز را مى طلبد:

الف) اقبال قلب: گاهى قلب انسان به انجام یک امر معنوى و عبادى خاصى رغبت و اقبال دارد مثلا دلش مى خواهد نماز بخواند یا فقط دلش مى خواهد الان قرآن بخواند یا دلش مى خواهد الان دعا و فلان مناجات را بخواند یا حتى دلش مى خواهد الان غزل عرفانى و شعر معنادار را بخواند به هر کارى که قلب تمایل و کشش ونسبت به آن اقبال و نشاط داشت به همان کار پرداخته شود امام على (ع) مى فرمایند: «ان للقلوب شهوه و اقبالا و ادبارا فاتوها من قبل شهوتها واقبالها فان القلب اذا اکره عمى براى دلها خواهش و رو کردن و پشت کردنى است پس شما از ناحیه همان خواهش و رو کردن دلها به آنها بدهید زیرا هرگاه قلب با ناخوشایندى بر کارى واداشته شود کور مى گردد».

با رعایت این دستور قلب با زمزمه هاى معنوى پرورش مى یابد و به آنها انس مى گیرد درسایه این انس گرفتن قطعا به مرور زمان نمازها هم با حال حضور بیشترى برگزار مى شود.

ب) فراغت بال قبل از عبادت: قبل از هر عبادت باید از هر کارى دست کشید و به مدت تقریبا یک ربع تا نیم ساعت مشغول کارى شد که افکار و خیالات روزمره صفحه دل را خلوت کند بهترین کار همانى است که در مورد قبلى توضیح داشته شد به قلبش بنگرد که به چه چیزى اقبال دارد به همان کار بپردازد اگر قلب به هیچ کارى از امور معنوى رغبت نداشته داراى عللى است که دو علت آن در دو مورد بعدى روشن مى شود.

ج) نشاط داشتن: منظور از نشاط این نیست که انسان خوشحال و خندان باشد بلکه یعنى کسالت و بى حالى را از خود دور سازد گاهى در اثر اشتغال روزمره خستگى و کسالت انسان را مى گیرد این کسل بودن و نشاط نداشتن هم براى خوب عمل کردن مورد قبلى مضر است و قلب کمتر رغبت و اقبال به امورمعنوى پیدا مى کند و هم براى خود عبادت کردن با حضور قلب مضر است. امام محمد باقر (ع) در قسمتى از روایتى مى فرمایند: ((و لا تقم الى الصلاه متکاسلا و لا متناعسا در حال کسل بود و سستى نزدیک به خواب (وخمیازه کشان) به نماز مشغول نشوید))(۱) پس این نشاط هم باید در آن چند دقیقه فراغت بال قبل از نماز حفظ شود تا قلب به امور معنوى و حال آور اقبال و توجه کند و هم باید هنگام خواندن خود نماز حفظ شود.

۴٫ انتخاب محل و مکان نماز و سایر عبادات نیز در این امر، اثر دارد، به همین دلیل، نماز خواندن در برابر اشیاء و چیزهایى که ذهن انسان را به خود مشغول مى‏دارد مکروه است، و همچنین در برابر درهای باز و محل عبور و مرور مردم، در مقابل آئینه و عکس و مانند اینها، به همین دلیل معابد مسلمین هر قدر ساده‏تر و خالى از زرق و برق و تشریفات باشد بهتر است چرا که به حضور قلب کمک مى‏کند.

۵- پرهیز از گناه نیز عامل مؤثرى است، زیرا گناه قلب را از خدا دور مى‏سازد، و از حضور قلب مى‏کاهد.

بایداز اعمال ظلمت زا (گناه) پرهیز کنیم تا عبادت در باطن ما اثر کند و موجب نشاط گردد. لذا در روایات وارد شده است، تا آن جا که برایتان امکان دارد از گناه فاصله بگیرید؛ زیرا ظلمت با گناه به باطن راه می یابد، «اذا اذنب الرجل دخل فی قلبه نقطه سوداء».[۱]

۶- آشنایی به معانی عبادات و فلسفه افعال و اذکار آن، عامل مؤثر دیگرى است.

۷٫ مراقبت و تمرین و استمرار و پى‏گیرى در انجام امور معنوی. بسیار مى‏شود که در آغاز انسان در تمام عبادات یک لحظه کوتاه قدرت تمرکز فکر پیدا مى‏کند، اما با ادامه این کار و پى‏گیرى و تداوم آن چنان قدرت نفس پیدا مى‏کند که مى‏تواند به هنگام عباداتی چون نماز دریچه‏هاى فکر خود را بر غیر معبود، مطلقا ببندد.[۲]

۸٫ عزم جزم: هم تمام موارد پیش گفته با عزمى جزم و تصمیمى قاطع انجام گیرد. مثلا وقتى انسان وارد نماز می شود خیلى سفت و محکم بنا را بر این گذارد که در حد توان افکار وهم خیالات و حواس پرتى را کنار گذارید رعایت کردن دقیق موارد قبلى درموفقیت این عزم نسبت به خود بسیار موثر است هر چه آن ها دقیق تر انجام گیرد در خود نماز هم موفق ترید.


[۱]. استفاده از پاسخ ۲۳۱ (سایت اسلام کوئست: ۱۸۵۸).

[۲]. اقتباس از سؤال شماره ۲۱۸۴ (سایت اسلام کوئست: ۲۳۰۷).




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


4 + 6 =