دایره المعارف اسلام پدیا » حرکت جوهری و نقش آن در زندگی
منوی اصلی

حرکت جوهری و نقش آن در زندگی

تاریخ: ۲۷ بهمن ۱۳۸۹ در باب: حرکت جوهری

از دیدگاه ملاصدرا، نهادِ جملگی موجودات و هستی آنها عین سَیَلانیّت و شوق به سوی مبدأ است و این “جوهر” وجود اشیا است که در سَیَلان و گذر است و دگرگونی در اعراض و ظواهر تنها برخواسته از توفان دریای جواهر است. بنابراین کل عالم طبیعت، جهانی است از حرکت و تکاپو و شوق برای رسیدن به موجود یا موجودات مجرد که پایان حرکت و محل قرار و سکون اند؛ مجرداتی که خود ذاتاً سیلان آفرین و علت حرکات جهان طبیعت اند.

به این ترتیب در یک قطب هستی، عالم ماده و طبیعت واقع شده است و در قطب دیگر عالم مجردات. عالم طبیعت در سیلان دائم و حرکتی از اعماق جان، رهسپار رسیدن به جهان تجرد و سکون برخواسته از آن است تا در نهایت پرده از وجه جمیل موجود یا موجودات مجرد بردارد. عالم مجرد نیز که علت حرکت جوهری است ذاتاً باعث انگیزش حرکت در نهاد موجودات مادی می باشد. بنابراین هستی هر موجودی در عالم طبیعت، در مقاطع مختلفی از سیر خود، همواره در تبادل بین حرکت و قرار و سیلان و سکون به سر می برد، تا در نهایت به کمال خویشتن در ماوراءِ طبیعت دست یابد.

این دیدگاه نسبت به عالم که از نظریه حرکت جوهری بر خاسته است، می تواند از جنبه های مختلفی بر حیات بشری تأثیر گذار، و منشأ الهام و انگیزش باشد که به عنوان نمونه به برخی از این ابعاد به طور اجمالی اشاره می شود:

الف. کلیت حرکت جهان در مسیر تکامل

با قبول حرکت جوهری باید پذیرفت که کلیت جهان، به طور یک پارچه به سوی کمال در حرکت است. از این دیدگاه، حرکت به سوی کمال جزو فطرت عالم طبیعت بوده و انسان بعد از معرفت به این امر خود به خود و به سادگی خود را در هماهنگی با این فطرت اصلی خواهد یافت و روز به روز بر این حرکت درونی آگاه تر خواهد شد و از این جذبۀ روحی که حاصل درک حرکت جوهر درونی خویشتن و جهان است برخوردار خواهد شد، اما کسی که نسبت به این حقیقت معرفتی حاصل نکرده است، کل جهان طبیعت را مجموعه ای فاقد جان و حرکت و سمت و سویی مشخص دانسته و چه بسا در مورد مسیر تکاملی خود نیز به تبع این دیدگاه غلط، دچار نسیان و غفلت شده و خود را در این مسیر، موجودی جدا از کلیت عالم و فاقد هدف و انگیزۀ تکاملی احساس خواهد کرد.

ب. نیاز مستمر عالم طبیعت به آفریدگار

یکی از ابعاد تبیین فلسفی حرکت جوهری اشاره به این مطلب است که برای ماده در هر آنی از آنات صورتی بعد از صورت دیگر حادث می شود و بدین سان حرکت تکاملی در جوهر اشیا محقق می گردد.[۱]

لبس بعد از لبس، نو شدن بعد از نو شدن است، اما نه به این معنا که صورت قبلی نابود شود و صورت جدیدی جای آن بنشیند. عالم در هر لحظه نو است، ولی مفهوم نو بودن این است که صورت قدیمی تحت الشعاع قرار گرفته و چیزی بر آن اضافه می شود؛ یعنی افزون می شود و حرکت «روزافزون» دارد، به همین جهت حرکت [مورد نظر ملاصدرا] متعالی است؛ مانند غنچه ای که باز می شود، بو پیدا می کند [و به یک گل کامل تبدیل می شود]. گل در آغاز یک غنچه است، اما [در طی مسیر کمال خود] صورت های اولیه را از دست نمی دهد، بلکه پیوسته کامل و کامل تر می شود.[۵] جوهر در حالى که صورتى دارد صورت دیگر را مى‏پذیرد و على‏التوالى صورت هایى را مى‏پذیرد نه به نحو منفصل؛ یعنى این پذیرفتن صورت به نحو حرکت است، مراتبِ [نوع‏] واحدى را طى مى‏کند و اشتداد پیدا مى‏کند تا آن مراتب را بپیماید.[۶] البته چون این واقعه به صورت اتصال اتفاق می افتد در ظاهر، موجودات عالم را پابرجا و مستقل تصور می کنیم.

از این دیدگاه، جهان و موجودات آن در هیچ آنی مستقل نبوده و نیازمند علت خود هستند؛ نیازی که تا عمق جان هر موجودی ریشه دارد و سراپای هستی او را فرا گرفته است. شخصی که نسبت به این حقیقت واقف باشد هرگز این تعبیر عرفانی را از یاد نخواهد برد که هستی های جهان همگی هستی هایی معلق هستند که هر آن چنگ به دامن هستی بخش زده اند و حتی گویی که هستی آنها عین همین آویختگی آنها است (عین الربط). مسلماً دیدگاه کسی که عالم را در هر آنی نیازمند هستی یافتنی مجدد می داند که این نیاز با ذات و جوهرۀ او همراه است، با کسی که موجودات را صرفاً در ایجاد نخستین، نیازمند دانسته و پس از آن مستقل می داند تفاوت خواهد داشت. این شخص حضور هستی بخش را در هر چیزی خواهد دید و آن را به عنوان علتی فرضی که فقط یک بار عالم را آفریده است عملاً راهی دیار عدم نخواهد کرد، بلکه خدای این فرد، خدایی است که فاعلیت او آن به آن و به طور مستمر در دل مخلوقاتش و در جنبش ذات طبیعت آشکار است.

به اندک التفاتی زنده دارد آفرینش را

اگر نازی کند از هم فرو ریزند قالبها

در این جا به همین میزان از ثمرات بحث حرکت جوهری اکتفا می شود، هرچند که با عمیق شدن در جوانب مختلف این نظریه می توان به نتایج عملی بی شماری دست یافت.

[۱]. صدر الدین محمد شیرازی (ملاصدرا)، الشواهد الربوبیه، ص ۱۰۸، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی، تهران، ۱۳۸۲ ش.

[۲]. استاد دینانی، لبس بعد لبس در حرکت جوهری، برنامه معرفت.

[۳]. حسن زاده آملی، حسن، هزار و یک کلمه، ج ‏۴، کلمه ۳۵۱ (ادلّه حرکت جوهرى‏)، ص ۱۴٫

[۴]. استاد دینانی، لبس بعد لبس در حرکت جوهری، برنامه معرفت.

[۵]. همان.

[۷]. هزار و یک کلمه، ج ‏۴، کلمه ۳۵۱ (ادلّه حرکت جوهرى‏)، ص ۱۴٫

[۸]. استاد دینانی، لبس بعد لبس در حرکت جوهری، برنامه معرفت.




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


7 + 1 =