دایره المعارف اسلام پدیا » تکامل برزخی
منوی اصلی

تکامل برزخی

تاریخ: ۲۷ بهمن ۱۳۸۹ در باب: برزخ

تکامل برزخی از امور مسلمی است که در روایات مختلف به آن اشاره شده، ظاهر برخی آیات نیز بر آن دلالت دارد و در عرفان نیز دلایل شهودی فراوانی در رابطه با وقوع تکامل برزخی نقل شده است. همچنین در بسیاری از فلسفه های متداول به این بحث پرداخته شده و اجمالا در مورد اصل وقوع تکامل در برزخ، توافق نظر وجود دارد و بر اساس مبانی هیچ فلسفه ای نمی توان ادعا کرد که تکامل برزخی امکان وقوع ندارد.

لازم به ذکر است که تکامل عملی به این معنا که انسان در عالم برزخ با انجام واجبات و ترک محرمات به تکاملی بالاتر دست یابد امکان پذیر نیست؛ چرا که عالم برزخ عالم تکلیف نبوده و شرایط و قوانین و احکام عالم برزخ با عالم دنیا متفاوت است. بنابراین، اگر از تکامل برزخی بحث می شود منظور تکامل علمی است که در برخی روایات هم به آن تصریح شده است. آنچه از باقیات الصالحات و … هم که عاید روح مرده می شود، از باب اعمال برزخی نبوده، بلکه آثار اعمالی است که در دنیا انجام داده و ثمرۀ آن بعدها ظاهر شده است.

ولی در مورد کیفیت تکامل برزخی که آیا می تواند از نوع حرکت با تعریف فلسفی آن باشد، یا نحوه دیگری از تکامل و ترقی است، اجمالا اشکالاتی وجود دارد که باید به آنها پرداخته شود.

منشأ اشکال در مورد امکان تکامل برزخی و چگونگی تبیین فلسفی آن به بحث قوه و فعل و تعریف ماده و حرکت در فلسفه متعالیه برمی گردد.

تقریر اشکالِ مطرح شده چنین است: حرکت از نظر فلسفی یعنی خروج تدریجی شیء از قوه به فعل و ماده نیز حامل این قوه و استعداد است. بنابراین، حرکت مشروط به ماده و حالت بالقوه ای است که بدون آن حرکت معنا نخواهد داشت.

به عبارت دیگر، اگر در عالمی ماده وجود نداشته باشد، حرکت و به تبع آن تکاملی نیز وجود نخواهد داشت.

حقیقت این است که این اشکال ناشی از تصوری بسیار محدود در مورد مفهوم تکامل است که در آن تنها، ‌محدوده ماده دنیوی از کل مسیر تکامل لحاظ شده است. حال آن که اگر با دیدگاهی کلی به مسئلۀ تکامل بنگریم و قوس نزول و صعود را در مراتب وجود به عنوان گستره حرکت وجودی شناخته باشیم و در نظر داشته باشیم که نفس ناطقۀ انسانی از کجا آمده و تنزل کرده و در مسیر بازگشت خود به سوی مبدأ اعلای خود چه مسیری را پیش روی دارد، خواهیم دید که این شبهه نمی تواند قانون کلی تکامل را در عالم برزخ یا بعد از خروج نفس از بدن مادی نقض کند.

این مطلب که حرکت مشروط به ماده است در جای خود مطلب درستی است؛ چرا که تا قوه و استعدادِ چیزی شدن نباشد، فعلیت جدیدی هم نخواهد بود و حرکتی هم نمی تواند معنا داشته باشد ولی تذکر این نکته ضروری است که نفس انسان بعد از مرگ هرچند ماده و بدن دنیوی را رها کرده و حرکتی به معنای معهود فلسفی نخواهد داشت، اما در عین حال به صِرف مردن و رها کردن بدن مادی،‌ تجرد تام برای نفس رخ نمی دهد. چراکه هنوز حجاب هایی همراه نفس است که حداقل رفع این حجب در عالم برزخ نوعی تکامل محسوب می شود.

به عبارت دیگر، درست است که نفس بعد از مرگ، دیگر از لحاظ حرکت مادی به فعلیت رسیده است، اما نسبت به حالت اصلی خود هنوز در حجاب های مختلفی قرار دارد. بنابراین، نفس نوعی از قوه را نسبت به حالت های بعدی خود که حجاب های کمتری خواهد داشت دارد و باید تکامل پیدا کند تا به حالت اصلی خود که تجرد محض است نائل شود.

بنابراین، تکامل برزخی منافاتی با خروج از ماده نخواهد داشت؛ زیراکه هرچند ماده دنیوی در برزخ وجود ندارد، اما خود نفس در عین رها کردن بدن مادی دارای حالت بالقوه ای می باشد که حاصل محجوب بودن او است و بعد از تکمیل نواقص و کنار رفتن حجاب های حاصل از اقامت در حیات دنیوی و غیره، در نهایت به فعلیت تام خواهد رسید.

بنابراین نفس در مسیر حصول تجرد کامل از عالم برزخ و عوالم و منازل بالاتر خواهد گذشت و در نهایت وارد قیامت خواهد شد که فعلیت تام و پایان تکامل محسوب می شود.




کلیدواژه ها: , , , , ,



ثبت نظر


1 + 1 =