دایره المعارف اسلام پدیا » برزخیان و نفخ صور
منوی اصلی

برزخیان و نفخ صور

تاریخ: ۲۹ بهمن ۱۳۸۹ در باب: قیامت

برای روشن شدن مطلب، ترسیم دقیق رستاخیز و صحنۀ قیامت ضروری است. در قرآن کریم آیات فراوانی به ترسیم قیامت و حوادث مربوط به آن پرداخته است که ما در ادامه برای تبیین بحث به آنها می پردازیم.

ترسیم رستاخیز و قیامت، دو گونه قابل تصویر است:

۱٫ عالم بعد از نفخ صور اول تا نفخ صور دوم.

۲٫ عالم بعد از نفخ صور دوم.

معنای نفخ صور:

«نفخ» به معناى دمیدن[۱] و “صور” به معناى” شیپور” یا شاخ میان تهى است[۲] که معمولاً براى حرکت قافله یا لشکر، یا برای توقف آنها به صدا درمى‏آوردند، البته آهنگ این دو با هم متفاوت است، شیپور توقف، قافله را یک جا متوقف می کرد، و شیپور حرکت، اعلام شروع حرکت قافله بود.

این تعبیر ضمناً بیانگر سهولت امر است و نشان مى‏دهد که خداوند بزرگ با یک فرمان که به سادگى دمیدن در یک شیپور است، اهل آسمان و زمین را مى‏میراند (نفخۀ مرگ) و با یک فرمان که آن هم شبیه به “شیپور رحیل و حرکت” است همه را زنده مى‏کند (نفخۀ حیات).[۳]

عالم بعد از نفخ صور اول:

با استناد به قرآن مسلم است که در عالم، تحقیقاً دو نفخه صور، اتفاق می افتد:[۴]

نفخۀ اول، زمانی است که عمر دنیا تمام شده و به وسیلۀ آن تمام موجودات زندۀ روی زمین از بین می روند.[۵]

در نفخۀ بعد که به نفخۀ حیات مشهور است، همۀ انسان ها، زنده می شوند.[۶]

هر دو نفخه به طور ناگهانی اتفاق می افتد و فاصلۀ بین دو نفخه نیز، معلوم نیست. در برخی از روایات، این فاصله چهل سال ذکر شده است که معیار سنجش آن مشخص نیست.[۷] قیامت با نفخ صور اول شکل می گیرد،[۸] و قبل از قیامت، اتفاقاتی در عالم رخ می دهد، که در اصطلاح به آنان ” اشراط الساعه “؛ یعنی مقدمات قیامت، می گویند.

اشراط الساعه در قرآن:

قبل از قیامت، اتفاقاتی در عالم شکل می گیرد که به «اشراط الساعه» مشهور است. قرآن کریم می فرماید: ” آیا آنها

(کافران)] جز این انتظارى دارند که قیامت ناگهان فرا رسد (آن گاه ایمان آورند)، در حالى که هم اکنون نشانه‏هاى آن آمده است، اما هنگامى که بیاید، تذکّر (و ایمان) آنها سودى نخواهد داشت”.[۹] علامه طباطبائی (ره) در تفسیر این آیه می گوید: “برخی از مفسران گفته‏اند: منظور از این که فرموده علامت هاى قیامت آمده است، ظهور رسول خدا (ص) است که آخرین انبیا است و در عهد او، شق القمر که یکى از علامت ها است صورت گرفت، و یکى نزول قرآن است که آخرین کتب آسمانى است. این همان معنایى است که تدبر در آیه به دست مى‏دهد و به طورى که ملاحظه مى‏کنید در عین این که جنبه اتمام حجت دارد، حجتى برهانى نیز هست”.[۱۰] با توجه به آیۀ مذکور این تفسیر به جایی است؛ زیرا خداوند می فرماید: در حالى که هم اکنون نشانه‏هاى آن آمده است. روایات فراوانی اشراط الساعه را بیان کرده است که وقایع و حوادث هولناک ذکر شده در قرآن جزء آنان نیست.

البته برخی از بزرگان، حوادثی که در سوره های مختلف قرآن برای قیامت، ذکر شده است را جزء اشراط الساعه آورده اند.[۱۱]

در این جا ممکن است چند سؤال مطرح شود:

۱٫ آیا منظور از “اشراط الساعه” بودن حوادث مذکور، این است که قبل از برپایی قیامت این وقایع رخ می دهد؟ به تعبیر روشن تر؛ آیا قبل از نفخ صور اول این حوادث رخ می دهد؟

اگر منظور از “اشراط الساعه” این باشد که قبل از نفخ صور این حوادث اتفاق می افتد، با اشکال مواجه می شویم؛ زیرا اولاً: در قرآن، قرائن مختلفی وجود دارد که به خوبی نشان می دهد این وقایع در قیامت و بعد از نفخ صور اول اتفاق می افتد. خداوند می فرماید: “به محض این که یک بار در «صور» دمیده شود، زمین و کوه‏ها از جا برداشته شوند و یک باره در هم کوبیده و متلاشى گردند، در آن روز «واقعه عظیم» روى مى‏دهد. و آسمان از هم مى‏شکافد و سست مى‏گردد و فرو مى‏ریزد”.[۱۲] همان طور که دیده می شود، متلاشی شدن زمین، کوه ها و در هم فرو ریختن آسمان، بعد از نفخ صور اول اتفاق می افتد. پس باید تمام وقایعی که در قرآن، مربوط به درهم پیچیده شدن خورشید و ستارگان،[۱۳] یا دیگر آیات مربوط به دگرگونی زمین،[۱۴] و درهم پیچیده شدن آسمان[۱۵] است، را مربوط به وقایع بعد از نفخ صور دانست؛ زیرا اتفاق افتادن این حوادث، فقط برای یک بار در قرآن و احادیث، مورد قبول است. و هیچ قرینه ای که دلالت بر تکرار مجدد این حوادث در برهه ای دیگر از تاریخ عالم کند، نداریم.

ثانیاً: تعداد زیادی از آیات مربوط به حوادث مذکور، با کلمۀ “یوم” یا “اذا” شروع شده است که نشان از “روز خاص” [= قیامت] دارد.[۱۶]

ثالثاً: در روایات مربوط به اشراط الساعه، این حوادث به عنوان مقدمات قیامت، ذکر نشده است.[۱۷]

۲٫ آیا مردم روی زمین این حوادث را تجربه می کنند؟

بنابراین، اگر این اتفاقات بعد از نفخ صور اول واقع شود، به این معنا است که با نفخ صور اول، مردم و تمام موجودات زنده از بین می روند و این اتفاقات هولناک بعد از مرگ همگانی، در جهان واقع می شود.

برخی از آیات[۱۸] قرآن رسیدن ناگهانی قیامت را تأیید می کند، به طوری که مردم مشغول زندگی روز مرۀ خود هستند قیامت فرا می رسد و همۀ آنان را فرا می گیرد. خداوند می فرماید: “آنها جز یک صیحه (آسمانى) را انتظار نمى‏کشند (نفخه اول صور را که نفخه اماته است) که آنان را در حالى که با یک دیگر (در امور دنیاى خود) در خصومت‏اند فرا گیرد”.[۱۹] یا در آیۀ دیگر می فرماید: “(چنان نیست که می گویند) بلکه آنان انتظارى جز ساعت قیامت را ندارند که ناگهان براى آنها خواهد رسید و آنها غافل و بى‏خبرند”.[۲۰] معنای آیات این است که، حوادث هولناک قیامت، بعد از شروع قیامت و مردن زندگان، که با نفخ صور اول محقق می شود، رخ می دهد.

اشکال: در برخی از آیات، طوری حوادث قیامت ترسیم شده است که گویا؛ مردم این حوادث را تجربه می کنند. در آیۀ ۲ از سورۀ حج می فرماید: “روزى که آن را مى‏بینید، (آن چنان وحشت سراپاى همه را فرامى‏گیرد که) هر مادر شیردهى، کودک شیرخوارش را فراموش مى‏کند و هر باردارى جنین خود را بر زمین مى‏نهد و مردم را مست مى‏بینى، در حالى که مست نیستند، ولى عذاب خدا شدید است”‏.

جواب: اگر چه عده ای این زلزله را قبل از نفخ صور اول دانسته اند،[۲۱] ولی با توجه به قرائنی که ذکر شد، این آیه معنای دیگری دارد که به آن اشاره می شود. این آیه اشاره به زلزله روز قیامت دارد (به قرینه جمله لکِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِیدٌ) در این صورت ذکر جمله‏هاى فوق جنبه مثال پیدا مى‏کند؛ یعنى آن قدر، صحنه وحشتناک است که اگر زنان باردارى وجود داشته باشند همگى سقط جنین مى‏کنند، و اگر کودکان شیرخوارى باشند مادرها آنها را به کلى فراموش خواهند کرد”.[۲۲]

عالم بعد از نفخ صور دوم:

بعد از این نفخ است که همۀ انسان ها زنده می شوند،[۲۳] و سراسیمه و هراسان همانند ملخ ها و پروانگان که به سرعت در هوا منتشر می شوند،[۲۴] با سرعت به سوی محضر الاهی روانه می گردند.[۲۵] در آن عالم حقایق آشکار می شود،[۲۶] و بعد از رسیدگی به حال همۀ انسان ها هر کس به سوی جایگاه ابدیش، می رود.

نتیجه:

با توجه به مباحث گذشته، و حکایت خداوند از حال برزخیان[۲۷] که بعد از نفخ صور دوم زنده می شوند، چنین می توان نتیجه گرفت که برزخیان در حوادث مابین دو نفخ صور، نقشی ندارند.

نمایه های مربوط:

۱٫ سؤال ۳۸۹۱ (سایت اسلام کوئست: ۴۱۶۰) (برزخ وزندگی برزخی).

۲٫ سؤال ۱۱۵۰ (سایت اسلام کوئست: ۱۱۷۲) (آگاهی از احوال مردگان در عالم برزخ).

۳٫ سؤال ۳۳۸۴ (سایت اسلام کوئست: ۳۶۳۲) (ترس از قیامت و اتفاقات آن).


[۱] راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن،ص ۸۱۶، دار العلم، دمشق،۱۴۱۲٫

[۲] مهیار، رضا،فرهنگ ابجدی،ص ۸۳٫

[۳] مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه،ج ۱۹، ص ۵۳۵، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۶٫

[۴]. البته برخی این تعداد را به سه نفخۀ صور و برخی دیگر چهار صور رسانده اند.

[۵] زمر، ۶۸، “وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّه‏…”.

[۶] یس، ۵۱، ” وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى‏ رَبِّهِمْ یَنْسِلُون‏”..

[۷] مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه،ج ۱۹،ص ۵۴۰ و ۵۴۲٫

[۸] قرآن در این باره می فرماید: ” به محض اینکه یک بار در «صور» دمیده شود،*و زمین و کوه‏ها از جا برداشته شوند و یک باره در هم کوبیده و متلاشى گردند،*در آن روز «واقعه عظیم» روى مى‏دهد،( آیات ۱۳، ۱۴،۱۵، سورۀ الحاقه).

[۹] محمد، ۱۸٫

[۱۰] طباطبایی، محمد حسین، تفسیر المیزان، موسوی همدانی،ج ۱۸، ص۳۵۷، دفتر انتشارات جامعه مدرسین، قم، ۱۳۷۶٫

[۱۱] جوادی آملی، عبدالله، معاد در قرآن (تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج ۴)، بخش هشتم، نشانه های قیامت،ص ۲۷۵،مرکز نشر اسراء، قم، ۱۳۸۰، از کتاب” آموزش عقاید”، آیت الله مصباح یزدی استفاده می شود که ایشان نیز، این حوادث را قبل از نفخ صور اول می داند.

[۱۲] الحاقه، ۱۳-۱۶٫

[۱۳] تکویر، ۱-۲٫

[۱۴] ابراهیم ، ۴۸؛ زلزال،۱؛ واقعه،۴؛ کهف، ۴۷؛ نحل، ۸۸؛ تکویر، ۲؛ کهف، ۸٫

[۱۵] انبیاء، ۱۰۴؛ طور، ۹-۱۰؛ رحمن، ۳۷؛ الحاقه، ۱۶؛ مزمل، ۱۸؛ مرسلات، ۹؛ نبآ، ۱۹ ؛ انشقاق، ۱؛ انفطار، ۱٫

[۱۶] یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیه‏(عبس، ۳۴)؛ یوم ترجف الارض و الجبال و کانت الجبال کثیباً مهیلاً( مزمل، ۱۴) ؛ یوم تمور السماء موراً و تسیر الجبال سیراً( طور، ۹و ۱۰) ؛ یَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَهٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ‏ ( حج،۲) ؛ وَ إِذَا السَّماءُ فُرِجَت‏( مرسلات، ۹)؛ إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَت‏( تکویر، ۱) و ……

[۱۷] جوادی آملی، معاد در قرآن، ص ۲۲۷ و ۲۲۸ ؛ قمی مشهدی، محمد بن محمد رضا، کنز الدقائق و بحر الغرائب،ج ۱۲، ص ۲۳۰، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد، تهران، ۱۳۶۸٫از مشروح ترین روایاتی که نشانه های قیامت را به گسترده گی بیان کرده است، حدیثی است از رسول گرامی اسلام به نقل از ابن عباس. در این روایت امور فراوانی از جمله مقدمات قیامت، شمرده شده است.این روایت با همۀ تفصیلی که دارد از اموری مثل؛ انشقاق آسمان، متلاشی شدن کوه ها و دیگر نشانه های که برخی از بزرگان از آنان، به اشراط الساعه نام برده اند، وجود ندارد.

[۱۸] روایات نیز همین مطلب را تأیید می کند.در روایتی پیامبر گرامی می فرماید: ” قیامت بر پا می شود در حال که دو نفر پارچه گشوده اند تا خرید و فروش کنند، هنوز پارچه را جمع نکرده اند که قیامت بر پا می شود….”، بحارالأنوار ج  ۶، ص ۳۲۰٫

[۱۹] یس، ۴۹٫

[۲۰] زخرف ،۶۶٫

[۲۱] طباطبایی، محمد حسین، تفسیر المیزان، موسوی همدانی، ج ۱۴، ص ۴۷۹٫

[۲۲] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۱۴، ص ۸٫

[۲۳] کهف، ۴۵؛ نحل، ۷۷؛ قمر، ۵۰٫

[۲۴] قارعه، ۴؛ قمر، ۷٫

[۲۵] یس، ۵۱؛ ؛ نباء، ۱۸٫

[۲۶] ابراهیم،۲۱؛ الحاقه، ۱۸٫

[۲۷] می فرماید:” و روزى که قیامت برپا شود، مجرمان سوگند یاد مى‏کنند که جز ساعتى (در عالم برزخ) درنگ نکردند! اینچنین از درک حقیقت بازگردانده مى‏شوند”. روم، ۵۵٫




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر