دایره المعارف اسلام پدیا » ارتباط اخلاق و توکل
منوی اصلی

ارتباط اخلاق و توکل

تاریخ: ۳۰ بهمن ۱۳۸۹ در باب: توکل

اخلاق در لغت

اخلاق جمع «خُلُق» و «خُلق» است. این دو به معنای صفتی است که در نفس انسان به صورت «ملکه» در آمده است و ملکه به صفتی اطلاق می شود که در روح و جان انسان چنان نفوذ کرده و راسخ شده است که افعال و آثار و رفتار مناسب با آن صفت، خودبخود و بدون تأمل و درنگ از انسان صادر می شود. مثلاً وقتی صفت تواضع و فروتنی در شخصی به حد ملکه می رسد، خودبخود و به صورت اتوماتیک در جای مناسب، تواضع می کند.

خلق ممکن است خلق مثبت باشد که به آن « فضیلت » می گوئیم و ممکن است خلق منفی باشد که به آن«رذیلت» می گوئیم.

بنابراین، اخلاق به معنای جمیع صفات پسندیده (فضایل) و ناپسند (رذایل) است که در انسان به صورت ملکه درآمده است.[۱]

باید توجه داشت که خلق و اخلاق، از مقولۀ هیئت و حالت نفسانی است؛ نه از مقولۀ عمل و رفتار؛ زیرا اخلاق آن حالت و قدرت درونی انسان است که رفتارهای خوب یا بد از آن تولید می شود و رفتارها زائیده اخلاق هستند نه خود اخلاق؛ به همین دلیل اگر کسی ملکه سخاوت را داشته باشد، اما به دلائلی همچون فقر یا موانع دیگر، قدرت بذل و بخشش نداشته باشد باز هم سخاوت مند تلقی می شود، همچنانکه به افرادی که روح بخشندگی ندارند اما برای ریاکاری و مانند آن مالی را می بخشند سخی گفته نمی شود .

اساساً به حالت های خوب یا بد اتفاقی که به موجب آنها فعلی از انسان صادر می شود ، خلق گفته نمی شود، بلکه به حالتی که در روح نفوذ کرده و از حالت های ثابت انسان شده است، خلق گویند.[۲]

نکته قابل توجه این است که توکل بر خدا مانع از توسل به اسباب نیست؛ زیرا جهان طبیعت، جهان اسباب و مسببات است ، هر بود و نبودی به دنبال وجود و عدمِ علت های طبیعی خود است ولی همۀ این علت ها به علت و مبدأ اول بازگشت می کنند و همۀ این علل و اسباب به فرمان او و طبق اراده و خواست او انجام وظیفه می نمایند.

در بحث توحید، یک قسم از توحید، توحید در افعال است به معنای این که انسان موحد، در کل هستی فقط به یک موجود مؤثر مستقل که به نام خدا وجود دارد و تأثیر علل و اسباب دیگر، مربوط به اوست، معتقد گردد.

توکل بر خدا و استمداد از نیروی غیبی، شاخه ای از توحید در افعال است که توکل کننده، مؤثر حقیقی را در هر مقام و مکانی، خدا می داند.

توکل به عنوان یک ویژگی پسندیده در آیات و روایات زیادی مطرح شده است که به چند نمونه از آن اشاره می کنیم:

«اگر ایمان دارید بر خدا توکل نمایید» [۳]،«خدا صاحبان توکل را دوست دارد».[۴]

«هر که توکل بر خدا کند، خدا او را کفایت می کند».[۵]

امام باقر (ع)فرمود: «کسی که بر خدا توکل کند مغلوب نمی گردد و هر که به خدا پناه آورد ، شکست نمی خورد».[۶]

حضرت علی (ع): «توکل بر خداوند، مایه نجات از هر بدی و محفوظ ماندن از هر دشمنی است».[۷]

از آنچه بیان شد روشن می شود که:«توکل» یکی از فضیلت های اخلاقی و یکی از مصادیق آن است و این است ارتباط بین اخلاق و توکل.


[۱] . محسن غرویان ، فلسفه اخلاق از دیدگاه اسلام ، ص ۱۱ ، مؤسسه فرهنگی یمین ، چاپ دوم ، ۱۳۸۰ شمسی .

[۲] . مهدی نیلی پور ، بهشت اخلاق ، ج۱ ، ص ۲۸ ، انتشارات مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر ، چاپخانه شریعت ، قم ، ۱۳۸۵ .

[۳] . مائده ، ۲۳ . “وَ عَلىَ اللَّهِ فَتَوَکلَُّواْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِین”.

[۴] . آل عمران ، ۱۵۹ ، “إِنَّ اللَّهَ یحُِبُّ الْمُتَوَکلِِّین‏”.

[۵] . طلاق ، ۳ ،” وَ مَن یَتَوَکلَ‏ْ عَلىَ اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ‏”.

[۶] . میرزا حسین نوری ، مستدرک الوسائل ، ج۲ ، ص ۲۸۸ ، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث ، چاپ اول ، ۱۴۰۸ قمری.

[۷] . منتخب میزان الحکمه ، گردآورنده : سید حمید حسینی ، باب توکل ، مؤسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث ، ۱۳۸۵٫




کلیدواژه ها: , , , , ,



ثبت نظر


3 + = 12