مقاله حجاب

بسم الله الرحمن الرحیم

چکیده مقاله حجاب

حجاب در لغت به معنای پرده، حاجب و چیزی است که میان دو چیز حایل و فاصله می‌شود. البته همان‌گونه که مفسران و محققان گفته‌اند؛ واژه‌ی حجاب به معنای پوشش زنان، اصطلاحی است که بیشتر در عصر ما پیدا شده و اصطلاح جدیدی است. آن‌چه در گذشته‌ها به‌ویژه در اصطلاح فقها به کار رفته، واژه “ستر” است که به معنای پوشش است. چیزی که از تاریخ در این مسئله استفاده می‌شود، این است که حجاب به معنای پوشش زنان، قبل از اسلام در جهان و در ادیان مختلف با شکل‌های مختلف وجود داشت و اسلام دایره آن‌را اندکی محدودتر کرد.

پوشش زنان در زمان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) پوشش متداول و مرسوم آن زمان بود؛ یعنی زنان بدنشان را می‌پوشاندند و روسری روی سر آن‌ها بود، ولی مقداری از گوش و گردن و قسمتی از سینه آن‌ها پیدا بود که آیه نازل شد و به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) دستور داده شد که به زنان بگو آن مقدار را نیز بپوشانند، تا زینت آن‌ها پیدا و آشکار نباشد.

مفهوم شناسی حجاب

واژه “حجاب” در لغت به معنای پرده، حاجب و چیزی است که میان دو چیز حایل و فاصله می‌شود،[i] البته همان‌گونه که مفسران و محققان گفته‌اند، واژه حجاب به معنای پوشش زنان، اصطلاحی است که بیشتر در عصر ما پیدا شده و اصطلاحی جدید است. آن‌چه در گذشته‌ها در این مورد به‌کار می‌رفت، به‌ویژه در اصطلاح فقها، واژه “ستر” است که به معنای پوشش است.[ii]

پیشینه حجاب

آن‌چه را که از تاریخ استفاده می‌شود، این است که حجاب به معنای پوشش زنان، قبل از اسلام در جهان و در ادیان مختلف با شکل‌های متفاوت وجود داشت و این حکم تأسیسی نیست؛ یعنی اسلام آن‌را اختراع نکرده، بلکه اصل آن پیش از اسلام بوده و دین اسلام آن‌را پذیرفته و اصلاح نموده‌است و چنان‌که از تاریخ زمان پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) استفاده می‌شود، اسلام قدری محدوده آن‌را وسیع‌تر کرده و به آن شدت بخشیده‌است.

در ایران قبل از اسلام، در میان قوم یهود، در هند، حجاب‌های سخت و شدیدی وجود داشت. در ایران باستان حتی پدران و برادران نسبت به زن شوهردار نامحرم شمرده می‌شدند.[iii]

بنابراین، آن‌چه را که از تاریخ استفاده می‌شود این است که زنان در زمان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) دارای حجاب بودند، البته نه حجاب کامل، زنان عرب معمولاً پیراهن‌هایی می‌پوشیدند که گریبان‌هایشان باز بود، دور گردن، سینه، در معرض دید بود. روسری‌هایی که به سر می‌انداختند، قسمت‌های پایین آن‌را به پشت سر می‌انداختند به طور طبیعی گوش‌ها و گوش‌واره‌ها و جلوی سینه و گردن نمایان بود.[iv]

نتیجه این‌که حجاب زنان در زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله) این‌گونه بود که تمام بدن آنان در پوشش بود. هم‌چنین روسری به سر می‌انداختند، منتها مقداری از سینه و گردن آنان و جاهایی که محل زینت و موجب تحریک شهوت مردان است، باز بود.

لزوم پوشیدگی زن

لزوم پوشیدگی زن در برابر مرد بی‌گانه یکی از مسائل مهم اسلامی است. در قرآن کریم برای رشد و تعالی زن و نیز سالم سازی محیط خانه و اجتماع، حجاب برای زنان، واجب شده است. [v]

شأن نزول آیه حجاب

از امام باقر(علیه السلام) روایت شده‌است: “روزی در هوای گرم مدینه، زن جوان زیبایی در حالی‌که طبق معمول روسری خود را به پشت گردن انداخته و دور گردن و بناگوشش پیدا بود، از کوچه عبور می‌کرد، مردی از اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از طرف مقابل می‌آمد، آن منظره زیبا، سخت نظر او را جلب کرد و چنان غرق تماشای آن زن زیبا شد که از خودش و اطرافش غافل گشت و جلوی خودش را نگاه نمی‌کرد، آن زن وارد کوچه‌ای شد و جوان با چشم خود او را دنبال می‌کرد، همان‌طور که می‌رفت ناگهان استخوان یا شیشه‌ای که از دیوار بیرون آمده‌بود به صورتش اصابت کرد و صورتش را مجروح ساخت، وقتی به خود آمد که خون از سر و صورتش جاری شده‌بود. با همین‌حال به حضور پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) رفت و ماجرا را به عرض رساند. این‌جا بود که آیه حجاب نازل شد”،[vi] “و به زنان با ایمان بگو چشم‌های خود را (از نگاه هوس آلود) فرو گیرند و دامان خویش را حفظ کنند و زینت خود را – جز آن مقدار که نمایان است – آشکار ننمایند و (اطراف) روسری‌های خود را بر سینه خود افکنند (تا گردن و سینه با آن پوشانده شود) و زینت خود را آشکار نسازند، مگر…”.[vii]

بدیهی است که این آیه در مقام بیان توسعه محدوده پوشش و حجاب است؛ زیرا قسمت‌های دیگر بدن با لباس‌های مرسوم آن زمان که همان پیراهن‌های بلند بود پوشیده می‌شد و فقط قسمت‌های سینه و گردن بود که باز بود.[viii]

آن‌چه در این آیه محل دقت و مورد نظر است، جمله “و لیضربن بخمرهن علی جیوبهن” است. راغب در مفردات می‌گوید: اصل خمر به معنای پوشانیدن شیء است و به آن‌چه با آن چیزی را می‌پوشانند، خمار گویند، ولی در عرف، خمار مخصوص شده به آن‌چه زن سر خود را با آن می‌پوشاند.[ix] گفته‌اند وقت نزول آیه، زنان، اطراف چارقد و روسری را جمع کرده، به پشت سر می‌انداختند و سینه‌هایشان آشکار می‌شد.[x]

بنابراین، معنای آیه این می‌شود که زنان می‌باید روسری خود را بر روی سینه و گریبان خویش قرار دهند، تا گردن و سینه با آن پوشانده شود.

ابن عباس در تفسیر این بخش از آیه می‌گوید: یعنی زن، مو و سینه و دور گردن و زیر گلوی خود را بپوشاند.[xi]

از عائشه نقل شده است: همین‌که آیه 31 سوره نور نازل شد، هیچ زنانی را مانند زنان انصار، مشاهده نکردم و دیده‌نشد که آنان مانند سابق بیرون بیایند.[xii]

[i]. ابن منظور، لسان العرب، ماده «حجب».

[ii]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 17، ص 402؛ مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، ص 78.

[iii]. ویل دورانت، تاریخ تمدن، ج 12، ص 30؛ ج 1، ص 552.

[iv]. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج 19، ص 484- 485.

[v]. “وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى‏ جُيُوبِهِنَّ وَ لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ …”. نور، 31.

[vi]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 5، ص 521.

[vii]. “وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى‏ جُيُوبِهِنَّ وَ لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ …”. نور، 31.

[viii]. برای آگاهی بیشتر، ر. ک: «محدوده ی حجاب زن»، 495.

[ix]. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، واژه «خمر».

 [x]. قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، ج 2، واژه «حجب».

 [xi]. «تغطی شعرها، و صدرها، و ترائبها و سوالفها»، طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، بلاغی‏، محمد جواد،، ج 7، ص 217.

 [xii]. «ما رأیت نساءاً خیراً من نساء الانصار، لما نزلت هذه الآیه…»، ‏زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج 3، ص 231.